Funkcjonowanie dziecka w grupie integracyjnej

Uczestnictwo dziecka w grupie integracyjnej jest przełomowym momentem w jego życiu. Często dzieci ze spektrum autyzmu uczęszczają do specjalnych placówek, gdzie podejmuje się naukę nad zachowaniem dziecka oraz jego umiejętnościami. Dopiero po opanowaniu podstawowych umiejętności takich jak wykonywanie poleceń, czy czynności samoobsługowych, oraz wygaszenie zachowań trudnych, istnieje możliwość przeniesienia dziecka do przedszkola integracyjnego. Taka forma przejścia ze zindywidualizowanych zajęć i małej grupy do zajęć w dużej grupie rówieśniczej jest najbardziej korzystna dla dzieci, które nigdy wcześniej nie przebywały w jakiejkolwiek grupie z rówieśnikami. Specjalne punkty są przygotowaniem dziecka do radzenia sobie w sytuacjach trudnych i nowych. Terapia poprawia funkcjonowanie dziecka w sferze poznawczej, społecznej i emocjonalnej[1].

Dziecko ze spektrum autyzmu ma specjalne potrzeby, które trzeba brać pod uwagę niezależnie w jakiej placówce się ono znajdzie. Należy stworzyć optymalne warunki rozwoju dopasowane do dziecka. Działania prointegracyjne to takie działania, które mają na celu kształtowanie tolerancji akceptującej, zrozumienie odrębności i przyznanie prawa do bycia innym, ukazanie wspólnych wartości, celów, potrzeb oraz zharmonizowanie funkcjonowania każdej grupy w takiej samej przestrzeni społecznej. Grupy integracyjne różnicuje stopień sprawności fizycznej i intelektualnej, a więc wymusza to indywidualny sposób patrzenia na dziecko. Należy jednak patrzeć na wspólne zainteresowania i potrzeby dzieci, a nie na różnice, które je dzielą[2].

Duża grupa rówieśnicza z korzyścią wpływa na funkcjonowanie dziecka z autyzmem. Dziecko uczy się od innych zachowań, to jest spogląda na inne dzieci, jak one reagują w określonych sytuacjach. Istnieje duże prawdopodobieństwo, iż w sytuacji, w której kiedyś nie mógł sobie poradzić wykorzysta nauczone treści czy czynności. Uczy się naśladowania, nawet kiedy nie rozumie do końca poleceń nauczyciela np. siedząc na dywanie robi to samo co dzieci; gdy jakieś dziecko idzie się pobawić dziecko z autyzmem pójdzie za nim i też być może zacznie się bawić, gdy dzieci podążają do stolika na śniadanie prawdopodobnie dziecko ze spektrum autyzmu zrobi to samo. Niejednokrotnie zdarza się, iż dzieci przebywające w przedszkolu integracyjnym nie potrafią naśladować zachowań innych. Ważna rola w tym momencie spoczywa na nauczycielu wspomagającym, który ma za zadanie tak zorganizować dziecku czas, aby wiedziało, co następuje w danym momencie. Niezbędnym jest w takiej sytuacji stworzyć dziecku plan dnia. Są to zdjęcia lub skrypty, które dziecko przekłada czy odhacza w segregatorze, na tablicy itp. Takie rozwiązanie zdecydowanie ułatwia dziecku odnalezienie się w grupie. Najbliższa przyszłość staje się przewidywalna, czyli taka jakiej dziecko oczekuje. Ten sam schemat działania wprowadzają także nauczyciele prowadzący. Jest to jednak plan ogólny, który nie zawsze jest jasny dla dziecka z zaburzeniem rozwoju.

Tworzenie grup integracyjnych powinno się rozpocząć już od przedszkola. Chętniej dzieci przyjmują to co jest dla nich nowe, są podatne na perswazję. Daje to możliwość oddziaływań jednych na drugich. W naturalnym środowisku dzieci uczą się odpowiedniego stosunku do drugiego człowieka. Wspólne spacery, zabawa, posiłki czy rozmowy uczą jak być otwartym na innych i życia bez uprzedzeń. Dzieci pełnosprawne obcujące na co dzień z innością, która towarzyszy ich kolegom z czasem przestają zwracać uwagę na to co na początku wydawało się im dziwne. Bariery stają się coraz mniej wyraźne[3].

Praca z dziećmi na różnych poziomach rozwoju wymaga uwolnienia się od realizacji programu wychowania przedszkolnego jednakowego dla wszystkich dzieci. Kierując się dobrem dziecka należy dostosować program i czas dla dziecka, nigdy odwrotnie. Scenariusze zajęć powinny być ukierunkowane na indywidualizację. Przed każdym dzieckiem powinny być stawiane takie wymagania, któremu samo jest w stanie sprostać. Podczas zadania podziału na grupy, powinna być ona dobrana tak, aby szanse były wyrównane dla jednych i dla drugich. Dziecko, które ma trudności i słabiej radzi sobie z wykonaniem zadania musi mieć okazję do naśladowania działań innych lepiej radzących sobie z zadaniem dzieci. W ten sposób uczy się samo jak poradzić sobie z czymś, co jest dla niego sporym wyzwaniem. Każdy wysiłek dziecka powinien być nagradzany. Może to być pochwała, bicie brawa, albo żeton z uśmiechniętą buźką. Ważne, aby było to coś, co wzmacnia dziecko w jego działaniu i daje mu poczucie, że jest ono w czymś dobre[4].

Integracja wymaga dobrego przygotowania osób niepełnosprawnych. Podstawowe warunki integracji to usprawnienie fizyczne i psychiczne dziecka z odchyleniem od normy rozwojowej przed włączeniem do grupy rówieśniczej. Dziecko powinno być świadome tego, co potrafi od tego, co sprawia mu trudności. W sytuacjach trudnych powinno wiedzieć jak się zachować lub do kogo zwrócić się o pomoc[5]. Integracja rozpoczęta w przedszkolu powinna być kontynuowana w szkole podstawowej oraz w szkołach średnich. Samo przebywanie dzieci ze sobą nie wystarczy. Treści, metody i organizacja nauczania winna być dostosowana do indywidualnych potrzeb wychowanka. W tworzeniu grup integracyjnych ogromną rolę odgrywają organizacje pozarządowe zrzeszające rodziców. Rodzice bardziej świadomi praw dziecka i swoich mają duży wpływ na tworzenie lokalnych rozwiązań na rzecz dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Integracja niepełnosprawnych w przedszkolach integracyjnych, później w dalszych placówkach masowych, stanowi najbardziej preferowany program działań dla większości rzeczników ruchu prointegracyjnego w polityce oświatowej i społecznej.

Niezwykle ważne w procesie nauczania jest dokonanie diagnozy edukacyjnej. Dotyczy ona umiejętności szkolnych wybranego dziecka. Wspieranie dziecka ze spektrum autyzmu ma na celu odkrywanie jego zasobów. Podczas realizowania zadań przez wychowanka należy zwrócić uwagę w jaki sposób zadanie przebiega. Efekty końcowe nie są tak ważne, jak sama realizacja i chęć współpracy. Ważny jest sposób funkcjonowania dziecka w określonej sytuacji. Dokonywanie indywidualnej diagnozy edukacyjnej obejmuje celowe i świadome działania wspierające, mające na celu odnalezienie obszaru gotowości dziecka do nauki pewnych treści, które odnoszą się do zadań przed nim postawionych Praca dziecka powinna być zindywidualizowana to jest wymagania muszą być dostosowane do dziecka. Nauczyciel powinien zdawać sobie sprawę ze stawianych wymogów tak, aby dziecko potrafiło poradzić sobie ze stawianym przed nim wyzwaniem. Dziecko należy motywować do pracy, chwalić je, mówić mu jak dobrze sobie radzi. Uwaga nauczyciela powinna skupiać się na triadzie zaburzeń autystycznych – komunikacji, interakcji społecznych i braku elastyczności w myśleniu oraz zachowaniu[6].

[1] D. D. Al- Khamisy, Edukacja przedszkolna a integracja społeczna, Warszawa, Wydawnictwo Akademickie „Żak” 2006.

[2] D. Al- Khamisy, Edukacja przedszkolna a integracja społeczna, Warszawa, Wydawnictwo Akademickie „Żak” 2006.

[3] D. Al- Khamisy, Edukacja przedszkolna a integracja społeczna, Warszawa, Wydawnictwo Akademickie „Żak” 2006.

[4] W. Mądrowska, Indywidualizacja pracy z dzieckiem odroczonym od obowiązku szkolnego, „Wychowanie w Przedszkolu” 2005.

[5] A. Hulek, Kształcenie specjalne w systemie integracyjnym, w: Encyklopedia Pedagogiczna, Wydanie I, W. Pomykało (red.), Warszawa: Fundacja „Innowacja” 1993.

[6] I. Konieczna, Wspieranie dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w sytuacji edukacyjnej, w: Od wykluczenia do wsparcia, J. Spętana, D. Krzysztofiak, E. Włodarczyk (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2016, s. 154.