Komunikacja osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

Termin „komunikacja” wywodzi się z języka łacińskiego, gdzie communis znaczy „wielu”, lub „wszystkich razem”. Stąd pochodzi słowo communicare – wspólnie coś robić, razem radzić, wzajemnie powiadamiać się, brać w czymś udział, dzielić się. We współczesnym języku termin „komunikacja” posiada wiele znaczeń. Jedno z nich dotyczy przekazywania informacji między ludźmi i sprecyzowane jest jako „komunikacja społeczna” lub „komunikacja międzyludzka”(interpersonalna). Literatura specjalistyczna (socjologiczna
i psychologiczna) na jej temat jest bardzo obszerna, przedstawiająca odmienne poglądy
i terminologię. Ogólnie rzecz ujmując, proces komunikowania polega na wzajemnym przekazywaniu informacji, pojęć, idei, umiejętności, uczuć itp. przy pomocy symboli
w postaci słów, dźwięków, obrazu jak i mowy ciała. Wzajemność – dwustronność
w komunikowaniu się werbalnym, bądź niewerbalnym, angażuje przynajmniej dwie osoby – nadawcę i odbiorcę, którzy winni dążyć do wspólnego zrozumienia[1].

Wielu badaczy wykazuje deficyty w zakresie komunikowania się u osób ze spektrum autyzmu, umieszczając je w osiowych objawach i podkreślając ich rolę w patogenezie tego zaburzenia[2]. Obserwacje osób z ASD przedstawiają u nich zróżnicowany rozwój języka, jak
i samej kompetencji komunikacyjnej. Warunkowane jest to stopniem nasilenia cech autystycznych, poziomem rozwoju intelektualnego, wiekiem, rodzajem i jakością oddziaływań leczniczych oraz czasem rozpoczęcia interwencji terapeutycznych[3]. Znaczna część osób z autyzmem nie posługuje się mową w celu porozumiewania się. Swego czasu brak mowy przypisywano około połowie dzieci z autyzmem. Obecne wyniki badań epidemiologicznych, które odnoszą się do całego spektrum zaburzeń autystycznych, podają, że u mniej niż 20% dzieci występuje brak używania pojedynczych słów (mniej niż pięć słów w ciągu dnia). U pozostałych osób rozwój językowy przebiega wolniej i jest przeważnie opóźniony (często znacznie)[4].

Określone problemy w obszarze komunikowania się mają uniwersalny charakter
i niezależne są od wieku, poziomu rozwoju czy umiejętności językowych. Obejmują one swym zakresem komunikację werbalną, niewerbalną, rozumienie i ekspresję. Problemy związane z komunikacją u osób z autyzmem wynikają raczej z trudności w rozumieniu celu porozumiewania się oraz ograniczonych umiejętności i kompetencji społecznych, niżeli
z braku motywacji do nawiązywania kontaktu z innymi ludźmi[5]. Zaburzenia
w porozumiewaniu się z innymi mogą stanowić źródło nieprawidłowego rozwoju zdolności komunikacyjnych, które wymagają trenowania ich w kontaktach społecznych. Wśród badaczy nie ma zgodności co do tego, który z obszarów – rozwój społeczny czy komunikacja – jest uszkodzony pierwotnie i pociąga za sobą nieprawidłowości drugiego[6].

W procesie rozwoju komunikowania się ważnym okresem jest czas pod koniec niemowlęctwa, kiedy to zachodzą dwa istotne zjawiska. Pierwsze z nich to przejawianie zdolności do intencjonalnego porozumiewania się. Dziecko zaczyna zauważać, że jego zachowanie ma wpływ na innych oraz uczy się komentować dziejące się w otoczeniu sytuacje i domagać się rzeczy, na zdobyciu których mu zależy. Drugie zjawisko wiąże się
z wykorzystywaniem symboli – gestów, słów oraz symboli w zabawie. Ma to zasadnicze znaczenie w rozwoju języka. U osób z autyzmem zjawiska te są zaburzone[7].

Wyraźne symptomy zaburzeń ze spektrum autyzmu często pojawiają się w późnym wieku poniemowlęcym. Jest to czas przechodzenia od pełnej zależności od opiekunów
w okresie niemowlęctwa do pewnej autonomizacji. Wówczas dziecko traci rozwinięte do tej pory prewerbalne kompetencje społeczne. Załamania prawidłowego rozwoju nic nie zwiastuje bądź sygnały są niezauważone. Wiek 18 miesięcy to okres przemian krytyczny dla rozwoju dziecka. Uta Frith określa go „rewolucją osiemnastego miesiąca”[8]. Rewolucja poznawcza
18-tego miesiąca prawdopodobnie zbiega się w czasie z gwałtownym dojrzewaniem systemu mózgowego, od którego zależy zdolność mentalizowania. Jest to również czas bardzo dużych postępów w przyswajaniu nowych słów. Zbieżność tych zjawisk w czasie prawdopodobnie ma decydujące znaczenie dla rozwoju dzieci obarczonych autyzmem[9].

W rozwoju istotną rolę odgrywa wiedza językowa, która według Idy Kurcz przynależna jest każdemu człowiekowi jako „narzędzie poznawania świata i oddziaływania nań[10]”. Do głównych funkcji wiedzy językowej należą reprezentatywna i komunikacyjna. Funkcja reprezentatywna umożliwia przedstawianie w umyśle świata zewnętrznego, społecznego i fizycznego, jak również świata wewnętrznego, składającego się z myśli, przekonań i intencji. Dzięki funkcji komunikacyjnej człowiek może porozumiewać się
z innymi na temat tych światów oraz komunikować się z samym sobą. Do realizowania tych funkcji wykorzystuje się nie tylko język. W grę wchodzą również wszelkie bezsłowne wyobrażenia oraz różne formy komunikacji pozawerbalnej. Te dwie funkcje języka powiązane są z dwiema głównymi kompetencjami, jakimi dysponuje umysł ludzki- kompetencją językową i kompetencją komunikacyjną[11].

Termin „kompetencja językowa” autorstwa Noama Chomsky’ego (1982r.) oznacza zdolność rozumienia i tworzenia zdań w określonym języku. Natomiast termin „kompetencja komunikacyjna” należy do Della Hymesa, który określał ją jako zdolność do posługiwania się językiem adekwatnie do słuchacza i kontekstu społecznego. W późniejszych latach Chomsky zastąpił termin „komunikacja językowa” określeniem „Uniwersalna Gramatyka” (UG), którą rozumie jako, wrodzony i wspólny dla wszystkich języków, zespół ogólnych reguł gramatycznych. Sprawne działanie Uniwersalnej Gramatyki przypisywane jest automatycznym, mózgowym mechanizmom, które przetwarzają informacje. Na dowód wrodzonego charakteru UG przytacza się: bardzo szybkie przyswajanie języka przez małe dzieci, istnienie ośrodka mowy w mózgu, występowanie specyficznego zaburzenia językowego (SLI) o podłożu dziedzicznym; posługiwanie się przez osoby niesłyszące językiem migowym, zgodnym z zasadami UG; fakt odkrycia genu językowego FOXP2[12].

Uważa się, że badania nad autyzmem świadczą o wrodzonym charakterze kompetencji komunikacyjnych. U osób z autyzmem mogą występować zaburzenia kompetencji komunikacyjnej przy dobrej kompetencji językowej. Zakłada się, że kompetencja komunikacyjna swoje biologiczne podłoże ma w teorii umysłu. Do rozwinięcia się na tym podłożu wiedzy metapragmatycznej, inaczej mówiąc osobistej lub inteligencji inter-
i intrapersonalnej (określenie Howarda Gardnera, 2002r.), potrzebne są uwarunkowania społeczne. Kompetencja komunikacyjna służy do porozumiewania się z innymi i rozumienia samego siebie. U osób z autyzmem widoczny jest jej brak[13].

Wiele nieprawidłowości w komunikowaniu się, które występują u osób z ASD, tłumaczy się jako konsekwencję zakłóceń w rozwoju teorii umysłu. Zdolności komunikacyjne determinują w dużym stopniu rozwój procesów myślowych, poznania społecznego oraz wymiany informacji. Zakres kompetencji komunikacyjnych implikuje umiejętność przypisywania innym stanów umysłu. W „czytaniu umysłu” innego człowieka pomocne jest zrozumienie niewerbalnych aspektów komunikacji, takich jak: mimika, postawa, gesty, zachowanie, a to u osób z ASD jest szczególnie zaburzone. Rozumienie, co inni myślą, czują, przypuszczają, jakie mają intencje, ściśle wiąże się ze sprawnością komunikacyjną.
W komunikacji społecznej dużą rolę odgrywają symptomy, wynikające z nieprawidłowości
w teorii umysłu, takie jak: deficyty w rozpoznawaniu twarzy i emocji oraz śledzeniu kierunku patrzenia, problemy w tworzeniu wspólnego pola uwagi z brakiem wskazywania, unikanie kontaktu wzrokowego; a także zaburzone werbalizowanie czy wokalizowanie myśli po to, aby zwrócić uwagę na dany obiekt[14].

System neuronów lustrzanych, warunkujący umiejętność naśladowania, bezpośrednio wpływa na zdolności komunikacyjne, w tym na wyzwalanie mowy[15]. Wczesny rozwój językowy dziecka ściśle związany jest ze zdolnością do naśladowania opartego na obserwacji zachowania innej osoby i podejmowania podobnych działań oraz rozumieniu społecznego wymiaru sytuacji. Kolejnymi wymaganymi w tym zakresie zdolnościami są tworzenie wspólnego pola uwagi i zabawa przedmiotami uwzględniająca relacje między obiektami oraz zabawa symboliczna. Zabawa w udawanie uznawana jest za jeden z pierwszych objawów rozwoju teorii umysłu. Podczas zabawy symbolicznej dziecko rozwija swoją wyobraźnię, rozumienie języka niewerbalnego oraz umiejętność do tworzenia reprezentacji umysłowych (będących w ścisłym związku ze zdolnością do posługiwania się symbolem) oraz odczytywania myśli, uczuć i intencji drugiego człowieka. Jednostki ze spektrum autyzmu posiadają deficyty w tych obszarach. U niektórych z nich zdolności te można rozwijać, co przyczynić się może do spontanicznego i funkcjonalnego używania mowy[16]. Tomasz Smereka formułuje twierdzenie: „Im mniejszy udział języka w organizowaniu aktywności człowieka, tym bardziej sztywny i stereotypowy (nawykowy) charakter przyjmuje jego aktywność[17]”.

Określając rozwój mowy u osób z ASD, stwierdzić można jej niewykształcenie (część osób pozostaje do końca życia mutystyczna), zaburzenie od urodzenia, zahamowanie, regres lub opóźnienie[18]. Jeśli u osoby z autyzmem występuje mowa, jej rozwój przeważnie jest znacznie opóźniony. Etap gaworzenia zazwyczaj jest ubogi lub go nie ma. Wypowiedzenie ze zrozumieniem pierwszych słów u większości dzieci następuje dopiero około 4. – 5. roku życia; pierwsze dwuwyrazowe zdania w wieku 6 – 7 lat. Poprzez terapię można przyspieszyć ten proces. Są dzieci z ASD, które mówią płynnie i posługują się bogatym słownictwem, tworzą również długie monologi. Przejawiają jednak deficyty w inicjowaniu
i podtrzymywaniu konwersacji. Spontaniczne werbalne komunikaty sprowadzają się do wyrażania potrzeb i nazywania obiektów. Rzadko stosują one mowę w celu komentowania wydarzeń, dzielenia się z innymi własnymi odczuciami, doświadczeniami, zainteresowaniami, informacjami oraz wyrażania zamiarów, intencji i innych stanów umysłu[19].

Mowa osób z autyzmem może być monotonna, skandowana, przerywana, z brakiem płynności; bezosobowa i skomplikowana w składni z dziwnie użytymi słowami czy wplatanymi w zdania potocznymi sformułowaniami; czasem bywa przesadnie uroczysta. Występują w niej często: niepoprawny akcent, przedłużanie sylab, przesadne wymawianie głosek, nierówne tempo, chwiejna skala głosu, tłumiona dynamika oddechowa, perseweracje (np. uporczywe powtarzanie tych samych słów czy fraz); wydawanie dźwięków typu kwakanie, chrząkanie. Melodia (intonacja) wypowiedzi bywa odtworzeniem uprzednio usłyszanych sposobów mówienia. Zdarza się, że przy braku mowy, osoba z ASD potrafi śpiewać. Często występuje stereotypowe powtarzanie, nieadekwatnych z pytaniami lub
z sytuacją, ciągów słów. Mają miejsce problemy z formą gramatyczną wyrazów, zbitki słowne i neologizmy. Stosowane słownictwo jest ubogie, brakuje stosowania części mowy, które określają właściwości przedmiotów, stosunki przestrzenne i czasowe[20].

Deficyty językowe osób z autyzmem można analizować w trzech aspektach: ilościowym (określającym stopień odchylenia od normy), jakościowym (zaznaczającym różnice względem prawidłowego wzorca użycia języka) oraz w pragmatycznym użyciu języka[21]. Przedstawia to poniższa tabela.

Tabela 2. Podstawowe zaburzenia językowe w komunikowaniu się dzieci autystycznych

według M. M. Konstantareasa i in.

Deficyty ilościowe | Deficyty jakościowe | Deficyty w pragmatycznym użyciu języka
Brak mowy - z brakiem gestykulacji - z elementarną gestykulacją Opóźnienia w mowie - krótkie/miesięczne - długotrwałe/wieloletnie Ograniczona mowa - tylko łańcuch: bodziec – reakcja -bardziej zaawansowane, lecz ograniczone posługiwanie się mową | Echolalia - natychmiastowa - opóźniona Odwracanie zaimków Neologizmy Metaforyczne użycie języka Nieodpowiednie uwagi Język stereotypowy Defekty w artykułowaniu | Niezdolność do naprzemiennego wysławiania się Brak komunikowania się w stosunku do dorosłych Brak komunikowania się w stosunku do rówieśników Niezdolność do symbolicznego używania przedmiotów Słabe używanie prozodii dla wyrażenia zamiaru Słabe wykorzystanie bodźców wzrokowo-twarzowych dla metakomunikacji

Źródło: M.M. Konstantareas, B.E. Blockstock, D.Ch. Webster, Autyzm (tłum.K. Hipp), Warszawa: KTA 1992

Za najbardziej charakterystyczne zaburzenia w komunikowaniu się osób z ASD uważa się wypowiedzi echolaliczne, stereotypie językowe i odwracanie zaimków[22].

Echolalia występuje w prawidłowym rozwoju mowy człowieka w okresie niemowlęctwa. Przejawia się w postaci naśladownictwa ruchów mownych i fraz podczas gaworzenia. W psychiatrii uważana jest jako jeden z objawów w chorobach takich jak: schizofrenia dziecięca, histeria, zespoły kataleptyczne. Poza powtarzaniem słów chorzy mogą prezentować echopraksję (naśladowanie ruchów) czy echomimię (odwzorowywanie min), symptomy niewystępujące w autyzmie. Błeszyński zaznacza, że tylko w autyzmie echolalię różnicuje się, uwzględniając czas i warunki , w jakich występuje. Wyróżnić można:

- echolalię bezpośrednią – powtórzenie następuje natychmiast po usłyszeniu dźwięków, wyrazów, fraz;

- echolalię pośrednią, odroczoną – powtórzenie zasłyszanej treści odbywa się po pewnym czasie;

- echolalię łagodną lub funkcjonalną – w mowie występują duże ilości oddzielnych wyrazów, które mają związek z określonymi sytuacjami czy zainteresowaniami osoby[23].

Za duży sukces w komunikacji uznaje się stosowanie echolalii przez osobę
z autyzmem adekwatnie do sytuacji, kiedy powtórzenia układają się w prosty dialog. Echolalię porównać można do magazynowania i przechowywania w mózgu elementów zasłyszanych z otoczenia i reaktywowania ich odpowiednio do zaistniałej sytuacji[24].

Istnieje pogląd, że echolalia („mowa papuzia”) jest jedynie mechanicznym powtarzaniem zasłyszanych tekstów i nie ma żadnych skojarzeń treściowych. Poprzez tę specyficzną formę komponowania i powtarzania dźwięków (często tworzą one interesujące struktury „wpadające w ucho”), osoba z autyzmem doznaje niejako słuchowej autostymulacji[25]. Wyniki badań pokazują, że wypowiedzi typu echolalicznego znacznie częściej występują u osób ze znacznymi trudnościami w rozumieniu mowy[26].

Mowa echolaliczna często występuje wraz z odwracaniem zaimków osobowych lub mówienie o sobie po imieniu. Osoba z autyzmem mówi o sobie „ty”, „on”, rzadko „ja”[27]. Błędy takie są typowe dla określonego etapu rozwoju mowy, ale u osób z ASD objaw ten przekracza typowe ramy czasowe. Może mieć to związek z bardzo sztywnym
i schematycznym opanowywaniem mowy, gdzie raz wyuczone przypisanie nazwy do obiektu nie podlega generalizacji na podobne obiekty (np. „kot” kojarzony jest z konkretnym kotem). Brak elastyczności przejawia się również w odmienianiu słów i rozumieniu, że jeden wyraz może mieć różne formy, a dotyczy tego samego obiektu (np. „tramwaj” – „tramwajem”)[28].

Różnego rodzaju stereotypie językowe, występujące w mowie osób z ASD, to dla otoczenia jedne z najbardziej uciążliwych zjawisk. Szczególnie charakterystyczna jest tendencja do wielokrotnego zadawania tych samych pytań, przeważnie nieadekwatnych do sytuacji. Osoba pytająca wydaje się nie słyszeć lub nie rozumieć udzielanych jej odpowiedzi. Bywa, że zadaje kolejne pytania, które stanowią logiczny układ, by po pewnym czasie powrócić do początku i rozpocząć na nowo ciąg. Istnieją poglądy, że owo kompulsywne zadawanie pytań jest formą obronnego zachowania osoby z autyzmem przed powodującym lęk i niezrozumiałym dla niej otoczeniem. Może być również rodzajem społecznej stymulacji, formą wchodzenia w kontakt emocjonalny[29]. Osoba z ASD zadająca wielokrotnie to samo pytanie, być może nie czyni tego dla uzyskania informacji, lecz w celu otrzymania przewidywalnej reakcji, jakby chciała upewnić się o tym, że wszystko jest w porządku. Usłyszenie „niepoprawnej odpowiedzi” (inny szyk zdań czy intonacja), może u osoby
z autyzmem wywołać atak złości[30]. Stereotypie językowe w postaci powtarzania tych samych słów lub wypowiedzi, pochodzących np. z reklam czy filmów, występować mogą
u osób z ASD w sytuacjach podwyższonego napięcia[31].

W obszarze umiejętności językowych ważną rolę odgrywają zdolności fonologiczne (zdolność posługiwania się dźwiękami mowy), składniowe (zdolności stosowania gramatycznych reguł), semantyczne (zdolności tworzenia i rozumienia znaczeń). Obok wymienionych zdolności, niejako niezależnie od nich, istnieje zdolność pragmatyczna, która wiąże się ze stosowaniem języka w celu porozumiewania się[32]. Zdolność pragmatyczna jest praktyczną wiedzą niezbędną do wykorzystywania języka w wymiarze społecznym. U osób
z ASD deficyty w tym obszarze dotyczą między innymi zasad określających stosunek między mówiącym i słuchającym, umiejętności interpretowania kontekstu wypowiedzi, rozpoznawanie potrzeb komunikacyjnych rozmówcy (adekwatnych do jego wieku, płci). Ograniczona zdolność rozumienia słów na podstawie kontekstu utrudnia osobom z autyzmem rozumienie wyrazów wieloznacznych. Wypowiedzi interpretowane są przez nie dosłownie, nie rozumieją one żartów, idiomów i metafor[33].

Duże znaczenie w funkcjonowaniu językowym osób z ASD może mieć słaba centralna koherencja. Autorką tej koncepcji jest Uta Frith (1989/2006). Zakłada ona, że
u osób z autyzmem istnieją neuropoznawcze deficyty, które zaburzają możliwość integracji poszczególnych elementów danej informacji w spójną całość z uwzględnieniem kontekstu (podczas percepcji i interpretacji bodźców). Ważna jest koncentracja na sednie sprawy
i pomijanie szczegółów. To centralna koherencja odpowiada za zrozumienie wieloznacznych słów w kontekście, w jakim zostały zastosowane; tworzenie pojęć, interpretowanie
i budowanie spójnych wypowiedzi[34].

W porozumiewaniu się osób z ASD można zauważyć określone dysproporcje
w obszarze rozróżnienia między komunikacją intencjonalną i nieintencjonalną. Ta pierwsza polega na przemyślanym przekazywaniu informacji z własnej inicjatywy i przeważnie powodowana jest chęcią zaspokojenia potrzeby (np. prośba o zabawkę, wskazanie jedzenia). Natomiast przez komunikację nieintencjonalną rozumie się przekazywanie informacji bez ich uprzedniego przemyślenia – w sposób spontaniczny; dotyczy ona przede wszystkim informacji na temat stanów emocjonalnych i samopoczucia; wyraża się poprzez np. mimikę, intonację głosu, gesty. Osoby z autyzmem prezentują niespójności w treści komunikatów intencjonalnych i nieintencjonalnych. Prezentowany przez nie komunikat pokazuje całkowicie inną treść od zamierzonej, np. intonacja głosu nieadekwatna do wypowiadanych słów, odwracanie się tyłem podczas mówienia do kogoś. Takie sprzeczne komunikaty werbalne
i niewerbalne o podwójnym znaczeniu, poważnie utrudniają innym (rodzicom, nauczycielom, rówieśnikom) zrozumienie osoby z autyzmem[35].

Osoby z ASD mają problemy w komunikacji niewerbalnej, dotyczącej ekspresji
i rozumienia przekazów wyrażonych mimiką, gestykulacją czy postawą ciała. Przekazy niewerbalne służą podtrzymaniu komunikacji słownej, interpretują i uzupełniają jej treść. Dla osób z autyzmem charakterystyczny jest brak stosowania gestów w celu kompensowania deficytów związanych z komunikacją werbalną. Przeważają u nich gesty proste, instrumentalne, które zazwyczaj służą do zakończenia lub uniknięcia kontaktu. Niewerbalne środki (gesty, mimika, balansowanie ciałem) mogą wzmacniać komunikaty werbalne i mieć charakter autostymulacyjny u osób z ASD[36].

Niektórzy badacze uważają, że wiele zachowań osób z autyzmem pełni funkcje komunikacyjne w sposób przedintencjonalny lub półintencjonalny, czyli mające głównie charakter uwarunkowań odruchowych. Mogą przejawiać się one w postaci agresji, samookaleczeń, stereotypii ruchowych, napadów złości czy echolalicznych powtórzeń. Każda forma aktywności ruchowej, postawy ciała, gestykulacji, zachowań mimicznych może stanowić komunikat o rozmaitych przeżyciach, jakich doświadcza osoba z autyzmem. Zachowania te mogą odzwierciedlać niepokoje, frustracje czy konflikty. Mimo pozornego braku pełnej wartości komunikacyjnej tych zachowań, wnikliwa ich analiza daje obraz ścisłej zależności pomiędzy daną behawioralną aktywnością a aktualnym stanem osoby ze spektrum autyzmu. Takie rozumienie pozwala interpretować owe zachowania jako sygnały komunikacyjne o określonej intencji[37].

Wszelka niekomunikatywność, unikanie interakcji z innymi ludźmi, wycofywanie się z otoczenia może być pewnego rodzaju szukaniem porozumienia przez osobę z ASD. Komunikacja przyjmować może różnorodne formy nawiązywania kontaktu (gest, mowa, obraz, taniec). Jednocześnie zobowiązuje do szukania sposobu porozumienia się z osobą, która przejawia dysfunkcje w tym zakresie, implikujące deficyty w socjalizacji[38]. Dobrostan osoby z ASD zasadniczo wiąże się z możliwością porozumiewania się. Z tego względu we wspieraniu rozwoju tych jednostek jednym z podstawowych celów winno być uczenie komunikowania się ( w zależności od indywidualnych możliwości – werbalnego, niewerbalnego)[39].

[1] E. Brzezińska, Komunikacja społeczna, Łódź: Instytut Studiów Międzynarodowych Uniwersytet Łódzki 1997.

[2] L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy. Zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011.

[3] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008

[4] E. Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2012

[5] E. Pisula, Autyzm. Przyczyny. Symptomy. Terapia., Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia 2012.

[6] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008

[7] E. Pisula, Autyzm. Przyczyny. Symptomy. Terapia., Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia 2012.

[8] H. Olechnowicz, R. Wiktorowicz, Dziecko z autyzmem. Wyzwalanie potencjału rozwojowego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2013.

[9] U. Frith, Autyzm.Wyjaśnienie tajemnicy, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2008.

[10] I. Kurcz, Psychologia języka i komunikacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar” 2005.

[11] M. Młynarska, Autyzm w ujęciu psycholingwistycznym. Terapia dyskursywna a teoria umysłu, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2008.

[12] M. Młynarska, Autyzm w ujęciu psycholingwistycznym. Terapia dyskursywna a teoria umysłu, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2008

[13] M. Młynarska, Autyzm w ujęciu psycholingwistycznym. Terapia dyskursywna a teoria umysłu, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2008

[14] B. Winczura, Komunikacja społeczna u dzieci ze spektrum autyzmu w świetle prekursorów rozwoju teorii umysłu w: Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagające sposoby porozumiewania się w edukacji osób
z autyzmem, B.B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2015.

[15] E. Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2012.

[16] E. Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2012.

[17] T. Smereka, Język a myślenie. Terapia osób z zaburzeniami mowy, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2009.

[18] L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy. Zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011.

[19] E. Pisula, Autyzm. Przyczyny. Symptomy. Terapia., Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia 2012.

[20] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008

[21] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008

[22] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008.

[23] J.J. Błeszyński, Czy echolalia w autyzmie jest problemem komunikacyjnym? w: Autyzm. Na granicy zrozumienia, B. Winczura (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2010.

[24] B. Winczura (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2010.

[25] T. Smereka, Język a myślenie. Terapia osób z zaburzeniami mowy, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2009.

[26] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008.

[27] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008.

[28] E. Pisula, Autyzm. Przyczyny. Symptomy. Terapia., Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia 2012.

[29] L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy. Zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011.

[30] B.B. Kaczmarek, Nie jak, ale dlaczego? O własnym języku dzieci z autyzmem w: Autyzm. Na granicy zrozumienia, B. Winczura (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2010.

[31] E. Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2012

[32] U. Frith, Autyzm.Wyjaśnienie tajemnicy, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2008.

[33] E. Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2012

[34] E. Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2012

[35] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008.

[36] L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy. Zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011

[37] B. Winczura, Komunikacja społeczna u dzieci ze spektrum autyzmu w świetle prekursorów rozwoju teorii umysłu w: Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagające sposoby porozumiewania się w edukacji osób
z autyzmem, B.B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2015.

[38] B. Winczura, Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2008

[39] [39] E. Pisula, Autyzm. Przyczyny. Symptomy. Terapia., Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia 2012.