Formy terapii dzieci z autyzmem

Praca z dziećmi ze spektrum autyzmu wymaga ciągłego poszukiwania dróg prowadzących do ich rozwoju. Głównym bodźcem, który będzie wyznaczał pracę terapeutyczną jest wczesna diagnoza i rozpoczęcie trafnie poprowadzonej terapii. Ważne jest przygotowanie indywidualnego schematu, który dopasowany zostanie do możliwości i potrzeb osób uczestniczących w terapii. Terapia zawiera charakterystyczne i celowe oddziaływania, które w odpowiedni sposób wspomagają rozwój dziecka. Istnieje wiele rodzajów terapii, które różnią się typem i organizacją. Do najczęstszych wskaźników segregujących metody są: wiek osób, czas trwania terapii, ogólny rozwój, charakter działania, nasilenie występowania zaburzenia, udział osób w zajęciach, forma oddziaływania, jedno lub wieloczynnikowe zaburzenie, zakres prowadzenia, inwencja ucznia. W przypadku osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu należy dodatkowo wziąć pod uwagę deficyty w obszarach społecznych, komunikacji i zachowań[1].

Istotną częścią terapii jest stworzenie programu terapeutycznego.Przy współtworzeniu programu powinni brać udział specjaliści tacy jak: psycholog, pedagog czy psychiatra. Wynik terapii jest zależny między innymi od potencjału dziecka,od współwystępujących niepełnosprawności intelektualnych[2]. Im wcześniej rozpoczęta zostanie terapia, tym bardziej pozytywnie wpłynie to na przyszły rozwój dziecka. Wczesna interwencja obejmuje nie tylko dzieci z autyzmem, ale i ich rodzinę[3].

Metody terapeutyczne dzielą się na dwie orientacje. Pierwsze to metody dyrektywne, gdzie terapeuta kieruje dzieckiem chcąc wywołać w nim założone wcześniej zmiany. Natomiast w metodach niedyrektywnych terapeuta podąża za dzieckiem, wstrzymuje swoje sugestie. Wśród metod dyrektywnych wyróżniamy terapię behawioralną, metodę stymulowanych seryjnych powtórzeń - SSP, terapię Holding.

Terapia behawioralna i stosowana analiza zachowania nie są pojęciami jednoznacznymi. Terapia zajmuje się całością metod terapeutycznych, które proces nauczania wykorzystują do zmian zachowania i oparte są na warunkowaniu klasycznym. Natomiast stosowana analiza zachowań jest jedną z metod używaną w terapii i oparta jest na warunkowaniu sprawczym. Zaburzenie autystyczne określane jest przy użyciu diagnozy, która pokazuje objawy czyli deficyty i nadmiary behawioralne. Powodują one trudność w funkcjonowaniu społecznym. Program w terapii behawioralnej traktuje autyzm jako spektrum behawioralnych deficytów i nadmiarów oraz używa teorii uczenia się do pracy terapeutycznej. Podstawę programu terapeutycznego stanowią elementy takie jak: indywidualne podejście do metod i celów, cykliczne i całościowe wpływanie na osoby, funkcjonalne podejście do zachowań niepożądanych, program dostosowany do potrzeb, odpowiednie środowisko i niezmienność otoczenia, generalizowanie wyuczonych umiejętności oraz włączenie rodziny do terapii. Programy w terapii behawioralnej dzielą się na części, które zawierają każda inny typ umiejętności. Ważnym elementem jest nauka osób zwracania uwagi na istotne bodźce i prawidłowe na nie reagowanie. Koncentracja uwagi jest kluczowa i terapia ma nauczyć dzieci odbierać bodźce i komunikaty płynące od ludzi. Naśladowanie ma znaczenie szczególnie na początku terapii i ma za zadanie nauczyć dzieci upodabniania działań i mowy innych ludzi. Terapeuta naucza zgeneralizowanej zdolności naśladowania, która odzwierciedla nowe ruchy lub wypowiedzi. W terapii behawioralnej jedną z technik pracy nad komunikacją jest metoda indywidualnych prób i uczenie sytuacyjne. Terapeuci uczą rozumienia mowy oraz niezależnego inicjowania interakcji.
Ze względu na schematyczność w zabawie, terapeuta stara się kształtować funkcjonalne posługiwanie się zabawą symboliczną i zabawkami. Najtrudniejszą jest praca nad umiejętnościami społecznymi, które są głównym deficytem u osób z autyzmem. Terapeuci pracują nad prostymi umiejętnościami społecznymi, które później mogą być przeniesione do interakcji z innymi. Terapia behawioralna opiera się na analizowaniu czynników środowiskowych, czyli wydarzeń poprzedzających zachowanie niepożądane oraz na redukowaniu tych zachowań[4]. Metoda behawioralna bazuje na warunkowaniu sprawczym i jej zadaniem jest wzrost ilości zachowań deficytowych, rozpoznawanie pozytywnych wzmocnień, zmniejszenie zachowań niepożądanych poprzez wygaszanie, wykluczenie czy hiperkorekcję oraz generalizowanie wspieranie osiągnięć terapii[5].

Metoda Stymulowanych Seryjnych Powtórzeń Ćwiczeń SSP Zbigniewa Szota opiera się na aktywności ruchowej. Dzięki niej wykształcają się połączenia w ośrodkowym układzie nerwowym. W terapii podąża się do właściwego pobudzenia mózgu, aby uzyskać nowe powiązania nerwowo-mięśniowe. Do atutów, które powstają z stosowania metody Stymulowanych Seryjnych Powtórzeń Ćwiczeń zaliczyć można: stosowanie ciągłych zmian, ćwiczenia fizyczne stosowane są seryjnie co daje wzrost bodźców, można stosować ją w każdych warunkach, dowolny dobór ćwiczeń uzależniony od percepcji dziecka, stymulacja ruchu - pomoc terapeuty, czasem jego wymuszenie, dążenie do samodzielnego wykonywania ćwiczeń, skupienie na wykonywaniu samodzielnych ćwiczeń, nauka sprawności potrzebnych do życia codziennego, aktywowanie wybranych partii mięśni w zależności do stopnia niepełnosprawności, ciągłe zmiany, rozwijanie systemu głębokiego czucia mięśni. Program metody SSP podnosi wielkość bodźców, które działają na korę mózgową. Walorem jest możliwość stymulowania każdej części ciała osobno. Aktywność ruchowa daje możliwość pozbycia się napięcia i obniżenie poziomu agresji. Napięcie wykorzystuje się do zwiększenia tempa i rytmu terapii. Ćwiczenia zapewniają wykorzystywanie umiejętności ruchowych do przyszłej samodzielności. Metodyka polega na stworzeniu specjalnego programu ćwiczeń dla każdego dziecka i przeprowadzeniu ćwiczeń indywidualnie w wybranym ośrodku i jako uzupełnienie w domu. Systematyczność w ćwiczeniach daje wyraźne rezultaty[6].

Kolejna metoda dyrektywna to metoda wymuszonego kontaktu - holding. W Polsce stosowana przez H. Jaklewicz. Metoda zakłada, że brak poczucia bezpieczeństwa dziecka w relacji z matką jest przyczyną autyzmu. Podczas terapii pracuje się na odbudowaniu prawidłowego kontaktu fizycznego między matką, a dzieckiem, ponieważ uważa się, że w tym obszarze fizycznym zachodzą pierwsze relacje. U dzieci z autyzmem kontakt fizyczny jest zaburzony. Holding ukierunkowany jest na wymuszenie, siłą tłumiony jest opór dziecka. Oddziaływania terapii są powtarzane i ciągle przerabiane, by uzyskać zadawalające efekty. Terapia musi spełniać warunki takie jak: sesja powinna być przeprowadzana w domu, o początku sesji decydują rodzice, należy poinformować dziecko o sesji, sesje przeprowadza matka lub ojciec, w sesji nie powinno brać udziału rodzeństwo, pozycja umożliwiająca kontakt wzrokowy - siedząca „twarzą w twarz”, nie zrywać kontaktu wzrokowego, dawać dziecku odczuć naszą siłę fizyczną. Zamiarem terapii jest wywołanie odprężenia u dziecka. Sprawdza sie stan napięcia mięsni u dziecka i wsłuchuje w rytm serca, a następnie kiedy jest odprężone nawiązuje kontakt emocjonalny i słowny. Skuteczność terapii ma zapewnić ciągły kontakt w trakcie sesji i pełne odprężenie dziecka. Terapeuta bierze udział w sesji i kontroluje proces terapeutyczny. Wyjaśnia matce zachowania, umacnia w sesji. Podczas sesji jest obserwatorem, a później wspomaga rodziców. Wyniki terapii holding uzależnione są od różnych czynników, między innymi konsekwencji matki, głębokości zaburzenia, umiejętności terapeuty oraz zmian jakie zachodzą między dzieckiem i matką. Terapia wywołuje u rodzica duże napięcie emocjonalne[7].

W podejściu niedyrektywnym ważna jest pozytywna relacja z dzieckiem, tworzenie więzi opartej na szacunku, zaangażowaniu i uważności. Do metod opierających się na spojrzeniu niedyrektywnym należą między innymi: metoda Teacch, metoda Opcji, metoda Felice Affolter, metoda Integracji Sensorycznej, metoda Dobrego Startu, 3i, Floortime, metoda Knillów, metoda V. Sherborne, dogoterapia, hipoterapia, muzykoterapia.

Program Teacch jest programem Terapii i Edukacji Dzieci Autystycznych oraz Dzieci z Zaburzeniami w Komunikacji. Powstał w Stanach Zjednoczonych utworzony przez E. Schoplera i jego współpracowników. Stworzyli oni Stanowy Program Badań Dziecka na podstawie którego kształtowano programy pracy indywidualnej dla dzieci wspólnie z rodzicami i wyspecjalizowanymi terapeutami[8]. Terapia zawiera sporządzane indywidualnie programy interwencyjne oraz wsparcie dla rodziców. Program Teacch wiąże terapię z diagnozą i oceną[9]. W organizacji Teacch zwrócono uwagę na utworzenie bardziej systematycznego programu edukacyjnego i terapii. Struktura terapii dotyczy rozkładu czasowego i przestrzennego. W klasach Teacch organizacja obejmuje stworzenie oddzielnych obszarów do zabawy, pracy, czy zapoznania się z planem zajęć. Natomiast obszar czasowy wykorzystuje plany aktywności w postaci wizualnej. W metodzie Teacch stosuje się teorię behawioralną i plan integracji sensorycznej do prowadzenia edukacji specjalnej. Program Teacch cechuje kompleksowość obejmującą dzieci z różnymi problemami oraz ich wyjątkowe sytuacje rodzinne. Metoda ta bazuje na więziach między rodzicami, a dzieckiem oraz między rodzicami, a terapeutami[10].

Metoda Opcji została stworzona przez B. S. Kaufmanów, rodziców dziecka zautyzmem. Jest to terapia, która całkowicie akceptuje zachowania dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Kaufmanowie poprzez program Son-rise pomagają w terapii dzieciom, ale także ich rodzinom. Plan działania obejmuje dążenie do postawy pełnej akceptacji, do ciągłego motywowania dziecka oraz do rozwijania indywidualnego programu terapeutycznego. Terapeutami są rodzice, którzy po specjalnym przeszkoleniu pracują z dzieckiem. Założenia są takie, że dziecko podświadomie wie, jakie bodźce chce dostarczyć swojemu organizmowi. Podczas terapii należy dziecku zapewnić bezpieczeństwo. W specjalnie utworzonym pokoju terapeuta dąży do nawiązania kontaktu z dzieckiem. Jeśli nie udaje się nawiązać kontaktu wzrokowego, terapeuta naśladuje zachowania dziecka. Aby dziecko przyzwoliło na ten rodzaj interakcji, utrzymywanie kontaktu wzrokowego musi być wzmacniane. W metodzie opcji ważne są energia, elastyczność, entuzjazm, miłość, profesjonalna wiedza i ustalone zasady postępowania. Terapia Son-rise to dołączanie do świata dziecka w jego powtarzających się zachowaniach, motywacja, akceptacja, nauka przez zabawę, optymizm w nastawieniu, stworzenie optymalnego środowiska dla dziecka do rozwoju[11].

Metoda F. Affolter wykorzystuje posługiwanie sie rękami dziecka. Affolter uważa, że autyści mają trudności w swobodnym manipulowaniu przedmiotami. Wykorzystując ręce dziecka, autorka terapii chce, by stało się ono sprawcą wykonywanego działania. Terapeuta nakierowuje ręce dziecka, by działało ono na siebie. Główną strukturą działania jest: kto - komu - jak - gdzie. Ukierunkowana praca rękami, pod kontrolą wzroku wspomaga naukę języka. Terapia jest prosta w zastosowaniu, ponieważ opiera się na pracy z warzywami, owocami. Dzieci przy użyciu rąk przygotowują potrawy, które zapewniają im różne doznania zmysłowe, tak ważne w rozwoju umysłowym. Plan działania metody Affolter opiera się na uczeniu dotykowym, na współdziałaniu dziecka z terapeutą co daje nowe doświadczenia interakcyjne[12].

Przedstawicielką metody Integracji Sensorycznej SI jest Jean Ayres. Jej idea dotyczyła zaburzeń w przetwarzaniu sensorycznym. Uzasadnieniem tego, były problemy w zachowaniu, w mowie, trudności w uczeniu się, zakłócenia motoryczne[13]. Rozwój integracji sensorycznej opiera się na układzie dotykowym, proprioceptywnym, przedsionkowym. U dzieci z autyzmem zaburzenia nie objawiają się w zakresie jednego zmysłu, dotyczyć mogą węchu, słuchu, wzroku, czucia proprioceptywnego, równowagi. Objawami, które mogą dowodzić zaburzeniom przetwarzania bodźców zmysłowych mogą być: opóźnienie rozwoju mowy, trudności z koordynacją, nadwrażliwość lub niedowrażliwość dotykowa, ruchowa, słuchowa, wzrokowa, trudności w nauce, z motoryką małą i dużą, trudności z zachowaniem. Zamiarem terapii integracji sensorycznej jest uporządkowany wpływ poprawiający wartość przekazywania i organizacji komunikatu sensorycznego oraz uzyskanie skutecznego reagowania. Terapia przeprowadzana jest w odpowiednio wyposażonej sali, która posiada sprzęt i pomoce do stymulacji[14]. Terapia polisensoryczna jest odmianą metody integracji sensorycznej. Polega na stymulacji wielozmysłowej i jej nietypową postacią jest terapia w ciemni[15].

Metoda Dobrego Startu M. Bogdanowicz opiera się na profilaktyce i terapii oraz na diagnozie. Ujęcie profilaktyczno-terapeutyczne ma za zadanie rozwijać funkcje językowe, spostrzegania (wzrok, dotyk, motoryka, słuch, kinestetyka), zgrywać ze sobą ich działanie. Ma wpłynąć to na rozwój dziecka i jego przygotowanie do nauki czytania i pisania. Natomiast do diagnozy wykorzystywana jest obserwacja zachowania dziecka oraz analiza, które pomagają w wychwyceniu przyczyn, rodzaju i głębokości zaburzenia. Metoda posiada strukturę zajęć: zajęcia wprowadzające, zajęcia właściwe i zajęcia końcowe. Zajęcia właściwe dzielą sie na ćwiczenia ruchowe, ruchowo-słuchowe i ruchowo - słuchowo - wzrokowe. Długie obserwacje doprowadziły do zmiany działań w metodzie Dobrego Startu w szczególności w pracy z dziećmi autystycznymi i o cechach autyzmu. Powstały trzy podstawowe formy metody do pracy dla grupy dzieci. Pierwsza grupa dotyczy dzieci od lat
4 oraz dzieci z zaburzeniami rozwoju. Są to piosenki i rysunki (proste wzory i piosenki). Druga grupa piosenki i znaki (złożone, kształty literopodobne) dla uczniów, którzy rozpoczęli naukę pisania i czytania w klasie 0 i 1. Ostatnia grupa piosenki i litery (wzory liter z alfabetu łacińskiego i specyficznych liter polskich) dla uczniów rozpoczynających naukę pisania i czytania w klasach 0 i 1. Terapia wymaga pomysłowości, obserwacji i chwalenia dzieci oraz radości[16].

Metoda 3i ma na celu wpłynąć na umiejętności komunikacyjne dzieci z autyzmem, które pozwolą na ich obecność w życiu społecznym i szkolnym. Bodźcem do powstania tej metody była inspiracja metodą opcji Kaufmanów. Terapia przeprowadzana jest w domu, w specjalnym pokoju zabaw. Jest to indywidualna relacja między dzieckiem, a wolontariuszem. Metoda 3 i polega na zabawie podczas której stwarzamy jak najwięcej okazji do komunikacji. Wolontariusze odtwarzają zachowania dziecka po to, by nawiązać z nim kontakt, a dalej wymianę komunikatów. Efektem metody jest zmniejszenie stereotypii i pobudzenie ciekawości otaczającym nas światem. Podczas terapii stwarzamy warunki dla dziecka, by otworzyło sie na kontakt z innymi ludźmi, a następnie zostaje ono przeprowadzone przez opuszczone etapy rozwoju. Metoda 3i podkreśla znaczenie trzech faz: przebudzenie sensoryczno - motoryczne (odkrywanie siebie i drugiej osoby), otwarcie się dziecka na świat (większa komunikacja z otoczeniem), stopniowe przechodzenie w stronę życia szkolnego i społecznego (dobra komunikacja werbalna). W nazwie 3i - i oznaczają intensywnie, interaktywnie, indywidualnie. Opiekę nad terapią sprawuje psycholog i koordynator. Psycholog na początku bierze udział w sesji, rozmawia z rodzicami, a także z wolontariuszami, śledzi przebieg rozwoju dziecka. Podczas superwizji koordynator czuwa nad stroną merytoryczną terapii[17].

Metoda Floortime, czyli „czas podłogowy” została opracowaną przez S. Greenspana. Uważał, że możliwości rozwojowe dzieci są nieograniczone, jednak zależą od rodzaju doświadczeń dziecka. Podkreślił znaczenie sześciu typów doświadczeń wpływających na prawidłowy rozwój dziecka. Są to: zdolność do interesowania się doznaniami z otaczającego świata, umiejętność interakcji, wzajemnej komunikacji, tworzenia złożonych gestów, tworzenia pojęć, budowania połączeń. Greenspan opracował skalę ocen dzięki której wiadomo, którą umiejętność w rozwoju dziecka należy wspierać, a nad którą pracować. Skala tworzy indywidualny profil rozwojowy dziecka. „Czas podłogowy” bazuje na zabawie, która angażuje dziecko w zależności od poziomu społecznego i emocjonalnego. Jest to podążanie za dzieckiem i kształtowanie relacji dziecko - rodzic. Miejscem terapii powinien być dom rodzinny[18].

Metoda M. C. Knillów z elementami stymulacji polisensorycznej polega na stymulacji zmysłów dziecka. Teoria ta bazuje na teorii C. H. Delacato, gdzie czynników wpływającymi na autyzm doszukuje się w uszkodzeniu mózgu, które zaburza funkcjonowanie zmysłów. Programy Aktywności stworzyli M. C. Knill, którzy połączyli ruch i dotyk ze specjalnie skomponowaną muzyką. Dziecko przy muzyce wykonuje określone ćwiczenia i w ten sposób uczy sie odbierać własne ciało i odczuwać dotyk z otoczenia. Programy Aktywności obejmują 6 etapów: program wprowadzający, specjalny, programy 1-4. Stałość i przewidywalność programu jest znacząca dla dzieci z autyzmem. Dzieci uczą się po kolei ćwiczeń i rozpoznają je dzięki muzyce. Zajęcia poprzez zabawę dają wiele radości dzieciom[19].

W metodzie Ruch Rozwijający Weroniki Sherborne ruch wykorzystywany jest jako element wspomagający rozwój psychoruchowy dziecka i w terapii zaburzeń rozwoju. Terapia bazuje na świadomości własnego ciała i usprawniania ruchowego, świadomości przestrzeni oraz działania w niej, a także na dzieleniu przestrzeni z innymi i nawiązywanie bliskiego kontaktu. Zajęcia kształtują zaufanie wobec innych, poczucie bezpieczeństwa oraz odpowiedzialność. Dzieci poprzez zabawę i radość jaka towarzyszy ćwiczeniom chętnie biorą udział w zajęciach. Nie ocenia się osiągnięć dziecka, ale wskazane jest notowanie postępów. W ćwiczeniach metodą W. Sherborne z dziećmi autystycznymi można zachęcać dziecko do zabawy poprzez włączanie i pokazywanie ćwiczeń na innej osobie[20].

Dogoterapia i hipoterapia to metody wspomagające terapię z udziałem zwierząt. W dogoterapii pies jest tym elementem, który wpływa stymulująco na dziecko podczas zajęć. Terapeuta jest osobą, która naucza komunikacji i zabawy z psem. Dzieci uczą się nowych słów, kontaktu oraz uczą się wykonywać samodzielnie ćwiczenia poprzez zabawę. Terapeuta ma za zadanie wspomóc, pochwalić dziecko. Zajęcia mogą odbywać sie indywidualnie i grupowo[21].

Hipoterapia jest metodą wspomagającą, która rozwija emocje i społeczne funkcjonowanie dzieci. Konie działają wyciszająco, dzieci uspokajają się i stają się empatyczne[22]. Następuje poprawa komunikacji dziecka autystycznego z otoczeniem poprzez zapoznanie się ze zwierzęciem, kontakt z nim, przebywanie w stajni jest formą integracji[23].

Celem muzykoterapii jest terapia, które koryguje zaburzone funkcje, usuwa napięcia. Terapia może być indywidualna, lub grupowa. Przy użyciu muzyki próbuje się pracować na zaufanie dziecka z autyzmem i nawiązać z nim kontakt. Poprzez ćwiczenia ruchowe wraz z użyciem muzyki stymuluje się u dzieci świadomość własnego ciała i pracuje nad koordynacją wzrokowo - ruchowo - słuchową. U dzieci z autyzmem muzyka daje możliwość drogi komunikacyjnej pomiędzy dzieckiem, a terapeutą. Najczęściej stosuje sie oddziaływania pozawerbalne. Zajęcia z użyciem muzyki mogą mieć różne formy, poprzez zabawę używając instrumentów, szarf, piłek. Ćwiczenia wpływają na rozluźnienie mięśni i zmniejszenie napięcia psychofizycznego, wpływają relaksująco oraz są formą zabawy i zachęcają do aktywności[24].

Każda terapia ma za zadanie odpowiednie wspomaganie rozwoju dziecka z zaburzeniami. Kierując sie wyborem terapii należy mieć na względzie trudności wynikające z tych zaburzeń. Terapia oprócz wspierania, pokazuje jak oddziaływania zmieniają funkcjonowanie osób w społeczeństwie[25].

[1] J. Błeszyński, Wspomaganie osób z autyzmem, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2004.

[2] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010,

[3] J. Błeszyński, Wspomaganie osób z autyzmem, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2004.

[4] M. Suchowierska, P. Ostaszewski, P. Bąbel, Terapia behawioralna dzieci z autyzmem, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2014.

[5] L. Bobkowicz - Lewartowska, Autyzm dziecięcy, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2014.

[6] J. Błeszyński, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Kraków; Oficyna Wydawnicza Impuls 2013.

[7] K. J. Zabłocki, Autyzm, Płock: Wydawnictwo naukowe Novum 2002.

[8] L. Bobkowicz - Lewartowska, Autyzm dziecięcy, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2014.

[9] S. Baron - Cohen, P. Bolton, Autyzm: fakty, Kraków: Krajowe Towarzystwo Autyzmu 1999.

[10] L. Bobkowicz - Lewartowska, Autyzm dziecięcy, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2014.

[11] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[12] K. J. Zabłocki, Autyzm, Płock: Wydawnictwo naukowe Novum 2002.

[13] J. Błeszyński, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Kraków; Oficyna Wydawnicza Impuls 2013.

[14] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[15] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[16] J. Błeszyński, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Kraków; Oficyna Wydawnicza Impuls 2013.

[17] A. Prokopiak, Niedyrektywność i relacja. Terapia osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, Warszawa, Lublin: Fraszka Edukacyjna 2014, s. 43.

[18] E. Pisula, D. Danielewicz, Wybrane formy terapii i rehabilitacji osób z autyzmem, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2010, s. 138.

[19] J. Błeszyński, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Kraków; Oficyna Wydawnicza Impuls 2013, s. 106.

[20] K. J. Zabłocki, Autyzm, Płock: Wydawnictwo naukowe Novum 2002.

[21] E. Pisula, D. Danielewicz, Wybrane formy terapii i rehabilitacji osób z autyzmem, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2010.

[22] A. Borkowska, Zrozumieć świat ucznia z zespołem Aspergera, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia 2010.

[23] E. Pisula, D. Danielewicz, Wybrane formy terapii i rehabilitacji osób z autyzmem, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2010.

[24] J. Błeszyński, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Kraków; Oficyna Wydawnicza Impuls 2013.

[25] J. Błeszyński, Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem, Kraków; Oficyna Wydawnicza Impuls 2013.