Wypalenie zawodowe nauczycieli

Napotkane problemy, wynikające z obciążenia zawodowego i z braku dostatecznej informacji utrudniają zaangażowanie w pracę, obniżają jakość życia oraz wpływają na jakość świadczonych usług, a także naruszają sferę emocjonalną nauczycieli i terapeutów. Sytuacja osób pracujących z dzieckiem z niepełnosprawnością zależy często od: rodzaju niepełnosprawności, momentu kiedy niepełnosprawność powstała oraz wsparcia dziecka w grupie pierwotnej czyli w środowisku rodzinnym.

Problemy, na które napotykają nauczyciele i terapeuci pracujący z dziećmi z autyzmem dotyczą wielu sfer i istotnie obciążają psychicznie i naruszają ich sferę emocjonalną. Warunki dla rozwoju dziecka z niepełnosprawnością stwarza przedszkole, szkoła, ośrodek rehabilitacyjny czy inna placówka, w której przebywa dziecko. Jest to drugie po rodzinie środowisko, od którego, wraz z atmosferą z w nim panującą oraz jakością usług edukacyjnych i terapeutycznych zależy bezpośrednio rozwój dziecka. Korzystne otoczenie wychowawcze we wspomnianych instytucjach może wyrównywać niektóre deficyty w różnych sferach rozwojowych dziecka (poznawczej, emocjonalnej, psychomotorycznej, emocjonalnej, społecznej). Deficyty te w przedszkolu czy w szkole dotyczą m.in.: funkcjonowania społecznego (trudności ze współpracą w grupie, izolacja, osamotnienie itp.); procesu edukacyjnego (deficyty poznawcze, trudności w pisaniu, czytaniu i ogólna nieharmonijność rozwoju); planowania i organizowania aktywności własnej (korzystanie z pomocy podczas zajęć, czy prowadzenie notatek).

E. Pisula i M. Piętka przeprowadziły badania dotyczące poziomu wypalenia zawodowego terapeutów zajęciowych pracujących z osobami z autyzmem i wykazały związek między deklarowanym przez ankietowanych niskim poziomem satysfakcji z pracy a wypaleniem zawodowym[1].

Korzystne otoczenie wychowawcze wspomaga wyrównywanie niektórych deficytów dzieci z autyzmem w sferze psychomotorycznej, poznawczej, emocjonalnej i społecznej.

Jeżeli osoby pracujące z dziećmi z autyzmem mają w pełni realizować zadania edukacyjne i terapeutyczne, sami powinni w jak najlepszym stopniu uzyskiwać wsparcie oraz wczesną wstępną diagnozę wypalenia zawodowego, którym są zagrożeni. Problem jest tymczasem o tyle istotny, a interwencja w tym zakresie pilna, że jak wykazują badania epidemiologiczne liczba osób z autyzmem rośnie. Od pierwszych badań epidemiologicznych nad autyzmem dostrzegany jest niemal nieustanny wzrost częstości jego występowania. Jest on znaczący do tego stopnia, że mówi się o „epidemii autyzmu”[2]. Wzrost liczebności osób z autyzmem wykazują również Centers for Disease Control and Prevention (CDC), według których od 2008 roku nastąpił 30% wzrost diagnoz ASD i aż 120% w porównaniu z rokiem 2000 i 2002[3]. W Polsce nie prowadzi się rejestru osób z autyzmem, tak więc nie jest łatwo oszacować liczbę występowania osób, których ten problem dotyczy, co skazuje badaczy tematu na bazowanie na badaniach pochodzących z ośrodków zagranicznych. Nie ma jednak przesłanek ku temu, ażeby zakładać, że sytuacja epidemiologiczna jest inna niż ta, która jest opisywana w Stanach Zjednoczonych. Wzrost zachorowalności na zaburzenia ze spektrum autyzmu oznacza automatycznie wzrost liczby osób zaangażowanych w pracę terapeutyczną oraz sferę edukacyjną związaną z tymi dziećmi. Jest więc to grupa ryzyka, której liczebność wciąż rośnie. Generalnie na ryzyko wypalenia zawodowego narażone są szczególnie osoby związane z zawodami, w których podstawową formą działalności jest niesienie pomocy innym, a zatem m.in. nauczyciele, terapeuci, pielęgniarki, lekarze, psychologowie itp. W związku z nieprzewidywalnymi czynnikami jakie zawsze wiążą się z pracą z ludźmi, osoby których zadaniem jest niesienie pomocy, a zatem ich narzędziem pracy są umiejętności społeczne, mogą odczuwać intensywny stres w relacjach z osobami na rzecz których pracują[4]. Tymczasem dzieci z autyzmem nierzadko prezentują zachowania niepożądane. Zatem terapeuci i nauczyciele pracujący z dziećmi z autyzmem mieszczą się w bezpośredniej grupie ryzyka. Wśród czynników ryzyka wystąpienia syndromu wypalenia zawodowego wymienić można czynniki obciążenia psychicznego wynikające z wysokiej odpowiedzialności zawodowej np. za życie, zdrowie lub jakość życia drugiego człowieka, co z kolei wymaga nieustannej czujności i stanu gotowości czy też elementy pozostające poza kontrolą jednostki, takie jak przeciążenie pracą[5], co w jasny sposób wpisuje się w pracę omawianej grupy zawodowej. Poza czynnikami ryzyka wystąpienia wypalenia zawodowego, pozostającymi poza kontrolą jednostki, istnieje szereg takich, które wynikają z niej samej. Czynniki związane z samą jednostką, to te w przypadku których rozpoznanie u siebie syndromu wypalenia zawodowego na drodze samooceny przy pomocy odpowiedniego narzędzia diagnostycznego, prowadzić może to podjęcia interwencji terapeutycznej i to wystarczająco wcześnie, ażeby zapobiec rozwojowi syndromu.

Przyczyną występowania problemu jest utrudniona dostępność do wsparcia informacyjnego i emocjonalnego, oraz brak dedykowanego osobom pracującym z dziećmi ze spektrum autyzmu powszechnie dostępnego narzędzia przesiewowego, pozwalającego stwierdzić stan zdrowia psychicznego tych osób oraz ryzyko wystąpienia u nich wypalenia zawodowego. Potrzebne jest w tym zakresie stworzenie powszechnie dostępnego narzędzia przesiewowego, opartego o zasadę samooceny, przy pomocy którego osoby pracujące z dziećmi ze spektrum autyzmu mogłyby wcześnie oszacować trudności w pracy związane właśnie z wypaleniem (zarówno w sferze ogólnego poziomu wypalenia, jak i wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz poczucia osiągnięć osobistych).

Wczesne zdiagnozowanie problemu za pomocą stworzonego narzędzia przesiewowego może w konsekwencji:

• poprawić jakość życia osób pracujących z dziećmi z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, poprzez poszukiwanie pomocy w odpowiednim czasie,

• zapobiec procesowi rozwijania się syndromu wypalenia zawodowego. „Wypalenie jest rezultatem długotrwałego lub powtarzającego się obciążenia w wyniku długoletniej intensywnej pracy dla innych ludzi (…) Wypalenie jest bolesnym uświadomieniem sobie [przez osoby pomagające], że nie są w stanie już więcej pomóc tym ludziom, ze nie mogą dać im więcej i całkowicie zużyli swoje siły”[6], a zatem dotyczy bezpośrednio osób pracujących z dziećmi z ASD,

• wpłynąć pozytywnie na jakość świadczonych usług terapeutycznych, opiekuńczych i edukacyjnych, które mogą być zaburzone przez trudności emocjonalne i wypalenie zawodowe,

Z kolei stworzenie platformy informacyjnej, zawierającej komplet informacji dla osób pracujących z dziećmi z ASD wraz z literaturą oraz wskazaniem kontaktów do profesjonalistów, placówek i fundacji, a także forum internetowe:

• zapewnić ma wsparcie emocjonalne poprzez możliwość wymiany doświadczeń przez osoby pracujące z dziećmi z ASD,

• dostarczyć informacji na temat optymalizacji funkcjonowania w życiu zawodowym, również w kontekście poprawy jakości świadczonych usług opiekuńczych, terapeutycznych i edukacyjnych.

[1] Pisula, E. i Piętka, M., Wypalenie zawodowe u terapeutów zajęciowych pracujących z osobami z autyzmem, Człowiek. Niepełnosprawność. Społeczeństwo, 2005: 1, 139-151.

[2] Rybakowski F., Białek A., Chojnicka I., Dziechciarz P., Horvath A., Janas-Kozik M. i wsp., Zaburzenia ze spektrum autyzmu – epidemiologia, objawy, współzachorowalność i rozpoznawanie, Psychiatr. Pol., 2014, nr 48 (4), s. 653–665; Pisula E., Małe dziecko z autyzmem, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005.

[3] Hill A. P., Fombonne E., Epidemiology of autism spectrum disorder. Cutting Edge Psychiatry in Practice, 2014: Vol. 1, 8-12.

[4] Fengler J., Pomaganie męczy. Wypalenie w pracy zawodowej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000; Strzelecki W., Czynniki chroniące przed wypaleniem zawodowym, Biul. Inf. Okręg. Izby Pielęg. Położ. , 2011: nr 4, 5-7; Strzelecki W., Zagrożenia syndromem wypalenia zawodowego w zawodzie muzykoterapeuty W: Muzykoterapia. Między wglądem a inkluzją, red. Cylkowska-Nowak M., Strzelecki W., Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2017,411-421.

[5] Fengler J., Pomaganie męczy. Wypalenie w pracy zawodowej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000; Strzelecki W., Czynniki chroniące przed wypaleniem zawodowym, Biul. Inf. Okręg. Izby Pielęg. Położ., 2011: nr 4, 5-7; Strzelecki W., Zagrożenia syndromem wypalenia zawodowego w zawodzie muzykoterapeuty W: Muzykoterapia. Między wglądem a inkluzją, red. Cylkowska-Nowak M., Strzelecki W., Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2017,411-421.

[6] Fengler J., Pomaganie męczy. Wypalenie w pracy zawodowej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000.