Uczeń z autyzmem w systemie edukacji

Obecna pedagogika zajmuje się w szczególności oddziaływaniem wychowawczym i nauczaniem ukierunkowanym na indywidualne cechy uczniów. Obowiązek szkolny obejmuje całość osób w ustalonym wieku i różniących się w sferze rozwoju fizycznego i psychicznego. Wpływ na to co wyróżnia osoby mają stosowane działania typu: wspomaganie rozwoju dziecka, nadawanie różnego rytmu uczenia się, różnicowanie programu nauczania, organizowanie klas dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych, a także tworzenie nauczania specjalnego. Pedagogika koncentruje się na sprzyjających warunkach rozwojowych, które są podstawą integracji społecznej. Połączenie dotyczy kształcenia dzieci z zaburzeniami w rozwoju razem z dziećmi o prawidłowej drodze rozwoju. Należy jednak wziąć pod uwagę indywidualne możliwości i potrzeby[1].

W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej art. 70 z dnia 2 kwietnia 1997 roku, a także art. 1 z ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku (Ustawa 1991) jest zapis o tym, że każdy obywatel ma prawo do nauki, a władze publiczne mają obowiązek zagwarantować ogólny i jednakowy dostęp do edukacji. Dzieciom z zaburzeniami autystycznymi należy dać możliwość: dobrania metod, treści i organizacji nauczania do umiejętności dziecka, korzystania z opieki psychologiczno-pedagogicznej i indywidualnego systemu nauczania, nauki we wszystkich rodzajach szkół oraz zapewnić opiekę, która da sposobność do realizacji indywidualnego procesu kształcenia. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu na podstawie diagnozy, mają wydawane orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego oraz czasem także nauczania indywidualnego, wydawane przez publiczne poradnie pedagogiczno-psychologiczne. Orzeczenie daje możliwość dostosowania metod, treści i organizacji nauczania do indywidualności dziecka. Osoby z orzeczeniem mogą uczęszczać do przedszkola, szkoły ogólnodostępnej, integracyjnej, lub specjalnej. Dokument może zawierać wskazania do dodatkowych zajęć terapeutycznych, usprawniających[2].

Poradnia pedagogiczno-psychologiczna może wystawić opinię dla dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu dającą możliwość korzystania z zajęć wczesnego wspomagania rozwoju. Rozporządzenie z 2013 roku mówi o tym, że wczesne wspomaganie ma na celu pobudzanie psychoruchowego i społecznego rozwoju dziecka. Przyznawane jest na okres od chwili rozpoznania niepełnosprawności do podjęcia nauki w szkole[3]. Zajęcia
z wczesnego wspomagania obejmują od 4 do 8 godzin miesięcznie[4].

Aktualnie rodzice dzieci autystycznych mają duży wybór ośrodków, lub przedszkoli dostosowanych do pracy z ich dziećmi[5]. Dzieci w wieku od 3 do 6 lat mogą korzystać z przedszkola. Według rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 2015 roku osoby z autyzmem mogą kształcić się w przedszkolach ogólnodostępnych, z oddziałami integracyjnymi, z oddziałami specjalnymi, lub w przedszkolach specjalnych. Przedszkola, lub inne formy wychowania przedszkolnego powinny zapewnić dzieciom realizowanie wytycznych, które ujęte są w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego. Instytucje zobowiązane są również do zagwarantowania warunków do nauki, sprzętu specjalistycznego, środków dydaktycznych dostosowanych do indywidualnych potrzeb i możliwości rozwojowych i edukacyjnych. Przedszkola dają możliwość integracji dzieci z rówieśnikami, w tym z dziećmi pełnosprawnymi oraz przygotowują do samodzielności w przyszłość[6].

W szkole ogólnodostępnej dziecko autystyczne ma prawo do przedłużenia obowiązku szkolnego do końca roku szkolnego, w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 10 lat[7]. Z początkiem roku szkolnego, w roku kalendarzowym w którym dziecko kończy 7 lat następuje obowiązek szkolny i trwa nie dłużej niż do 18 roku życia. Obowiązek szkolny może być odroczony, ale nie dłużej niż na rok. Decyduje o tym dyrektor szkoły, wspólnie z poradnią psychologiczno-pedagogiczną. Rodzice mogą również starać się o zgodę na naukę poza przedszkolem, czy szkołą. Po złożeniu odpowiedniego wniosku, wraz z opinią z poradni psychologiczno-pedagogicznej, rodzice muszą zapewnić odpowiednie warunki do realizacji podstawy programowej. Dziecko zobowiązane jest do kształcenia w danym etapie i przystąpienia do rocznego egzaminu klasyfikacyjnego[8].

W placówkach integracyjnych nauka odbywa się na wszystkich etapach edukacyjnych razem z pełnosprawnymi rówieśnikami. Przeważnie jest wybierana szkoła znajdująca się najbliżej miejsca zamieszkania dziecka. W szkole podstawowej czas trwania nauki nie może trwać dłużej niż do 18 roku życia, w gimnazjum do 21 roku życia, a w szkole ponadgimnazjalnej do 24 roku życia. Takie same przepisy wiekowe obowiązują odnośnie kształcenia specjalnego.

Kształcenie specjalne dzieci może przebiegać w szkołach ogólnodostępnych, z oddziałami integracyjnymi, w specjalistycznych ośrodkach, lub oddziałach specjalnych. Jeśli stan zdrowia dziecka uniemożliwia naukę w szkole obejmuje się je indywidualnym nauczaniem. Naukę dostosowuje się do potrzeb i możliwości dziecka i jest to zależne od jego niepełnosprawności, w tym umysłowej. Kształcenie ma za zadanie usprawnić zaburzone funkcje, przeprowadzić rewalidację oraz zagwarantować pomoc i opiekę. Instytucje kształcenia specjalnego powinny wprowadzać wskazania z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, dysponować odpowiednimi środkami dydaktycznymi, sprzętem specjalistycznym, zapewniać właściwe warunki do nauki. W zależności od niepełnosprawności szkoła powinna realizować program nauczania i wychowania, układać indywidualny program nauczania, dokonywać wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia na danym etapie edukacyjnym. Ponadto zobowiązana jest do wspierania rodziców w rozwoju dziecka. Integracja z rówieśnikami, a także przysposobienia do samodzielności w przyszłym życiu stanowią znaczący element w edukacji[9].

Organizacja zajęć rewalidacyjnych dla dziecka z autyzmem powinna uwzględniać głównie zajęcia, które rozwijają umiejętności społeczne, szczególnie komunikacyjne. Zajęcia te mogą odbywać się indywidualnie, lub grupowo - 2 do 4 osób w zespole. Nauczanie przeprowadza nauczyciel z odpowiednim wykształceniem, ale może to być również psycholog, lub pedagog[10].

Od 2016 roku dla dzieci z autyzmem w przedszkolach ogólnodostępnych, lub innych formach wychowania przedszkolnego, szkołach ogólnodostępnych, gdzie nauką objęte są dzieci z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego, angażuje się pomocniczo nauczycieli z wykształceniem pedagoga specjalnego, specjalistów, lub pomoc nauczyciela, w klasie 1-3 - asystenta.[11]

Ilość dzieci w oddziale przedszkolnym nie może być większa niż 25, ale gdy jest to oddział integracyjny wskazane jest od 15 do 20 dzieci przy 3 do 5 dzieci niepełnosprawnych. Jeśli jest to oddział specjalny liczba dzieci zależna jest od niepełnosprawności i dla dzieci z autyzmem wynosi od 2 do 4.Podobnie jest jeśli chodzi o kształcenie w szkołach[12].

Dzieci autystyczne mają również prawo do bezpłatnego transportu do najbliżej położonej szkoły, jednak nie dłużej niż do 21 roku życia[13].

Aktualnie system edukacji w Polsce jest przychylny jeśli chodzi o potrzeby i prawa osób z autyzmem. Metody zgodne z prawem wydają się być sprzyjające jednostkom z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Utrudnieniem często bywa brak odpowiedniego wykształcenia kadry pedagogicznej. Brak tych kompetencji sprawia trudność w stworzeniu indywidualnych programów nauczania. Kolejnym elementem nie sprzyjającym dzieciom z autyzmem jest zbyt mała ilość oddziałów integracyjnych oraz specjalnych, a także niedoskonałe systemy, które nie zapewniają odpowiednich warunków do kształcenia[14].

[1] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[2] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010

[3] Rozporządzenie w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci, <https://men.gov.pl/zwiekszanie-szans/ksztalcenie-specjalne/rozporzadzenie-w-sprawie-organizowania-wczesnego-wspomagania-rozwoju-dzieci.html>.

[4] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dn. 11 października 2013 r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, <http://dziennikustaw.gov.pl/du/2013/1257/1>

[5] R. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2010,

[6] Dz. U. Nr 256, poz. 2572 - 1a <http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20042562572>

[7] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[8] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[10] T. Pietras, A. Witasik, P. Gałecki, Autyzm – epidemiologia, diagnoza i terapia, Wrocław: Wydawnictwo Continuo 2010.

[11] M. Łoskot, Wykaz obowiązujących aktów prawnych regulujących pracę z uczniem niepełnosprawnym wraz z komentarzem praktyka, <http://www.edupress.pl/warto-przeczytac/art,448,wykaz-obowiazujacych-aktow-prawnych-regulujacych-prace-z-uczniem-niepelnosprawnym-wraz-z-komentarzem-praktyka.html>

[12] Dz. U. 2001 nr 61 poz. 624, <http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20010610624>

[13] Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn.:Dz. U. z 2016, poz. 1943), <https://www.portaloswiatowy.pl/stanowiska-kierownicze-w-oswiacie/ustawa-z-7-wrzesnia-1991-r.-o-systemie-oswiaty-tekst-jedn.-dz.u.-z-2016-poz.-1943-10023.html>,

[14] A. Deja, System edukacji w Polsce dla osób z autyzmem, < http://www.autyzm.wroclaw.pl/media/system-edukacji.pdf>