## Rodzice a trudne zachowania dziecka z ASD

Każdy rodzic, niezależnie od tego, jak funkcjonuje jego dziecko, ma często problemy i dylematy wychowawcze związane z opieką nad swoim potomstwem. Nawet jeśli jego rozwój i zachowanie nie stwarza większych problemów, rodzice zawsze znajdą sposobność do porównywania z innymi dziećmi.

Rodzice dziecka ze spektrum autyzmu mogą przeżywać frustrację bardziej, ponieważ borykają się nie tylko z różnicami w funkcjonowaniu społeczno- komunikacyjnym dziecka, ale również często towarzyszą temu sytuacje trudne, nieakceptowane przez społeczeństwo. W ich oczach przyszłość dzieci rysować się może „w czarnych barwach”[1]. Dodatkowo częstotliwość występowania trudnych zachowań u dziecka z autyzmem może spowodować izolowanie się rodziny od reszty społeczeństwa. Obawa, że wyjście na zakupy, spacer, plac zabaw może wywołać nieprzewidzianą reakcję ze strony dziecka, a co za tym idzie, nieprzychylne komentarze i brak akceptacji społeczeństwa, stawia rodzicom wyzwanie jak sobie z tym problemem poradzić. Nierozumienie komunikatów wysyłanych przez dzieci, czego wynikiem jest najczęściej wystąpienie zachowania trudnego prowadzi niejednokrotnie do konfliktów wewnątrz rodziny i złej atmosfery, która może zaburzyć proces terapeutyczny dziecka i całej rodziny[2].

Zatem co to jest tak naprawdę sytuacja trudna / niepożądana? Można ją sprecyzować jako zachowania o takiej częstotliwości, czasie trwania i intensywności, w której bezpieczeństwo fizyczne danej jednostki lub osób postronnych może być znacznie zagrożone, a dodatkowo zachowanie osoby może w znaczny sposób ograniczyć stały dostęp do przyjętych ogólnie sposobów komunikacji społecznej[3]. Sytuacje trudne, postrzegane przez rodziców, to najczęściej liczne stereotypie, sensoryzmy, agresywne i autoagresywne zachowania, zaburzenia komunikacyjne. Próba zrozumienia tych zachowań, bezsilność w szukaniu ich rozwiązania i wyeliminowania często kończy się niepowodzeniem, co w rezultacie może rodzić frustrację[4]. Sytuacje niepożądane można rozpatrywać z różnych perspektyw. Każde dziecko ze spektrum autyzmu jest inne i trzeba wiedzieć, które aspekty jego funkcjonowania mogą zaburzać proces rehabilitacji i terapii. Zrozumienie jego potrzeb przez rodziców i terapeutę może dać możliwość wprowadzenia modelu terapii likwidującego albo w znaczny sposób niwelującego trudne zachowania dziecka[5].

Aby łatwiej można było wyeliminować te sytuacje należy posłużyć się poniższym kryterium:

· Zachowanie jest dla osoby je przejawiające niebezpieczne (samookaleczenie, sytuacje sprawiające zagrożenie dla życia, itp.).

· Niebezpieczne zachowania w stosunku do innych.

· Niewłaściwe zachowanie pod względem natężenia lub charakteru uwzględniając poziom rozwoju osoby lub wiek.

· Zachowanie, które w poważny sposób może zakłócać funkcjonowanie innych osób.

· Zachowanie powodujące stres i frustracje osób, które przebywają z daną osobą.

· Zachowanie blokujące zdobywanie nowych umiejętności i doświadczeń życiowych.

· Zachowanie, które jest sprzeczne z przyjętymi normami społecznymi.

Poznanie możliwych do wystąpienia sytuacji trudnych i wychwycenie pierwszych symptomów u dziecka ułatwi rodzicom zapobieganie w przyszłości wystąpieniu ewentualnych trudności. Równocześnie pamiętać należy o tym, że każda rodzina inaczej będzie rozumiała sytuacje, które nazwie trudnymi.

Do jednej z nich należą z pewnością kłopoty ze snem. Najprawdopodobniej ma to związek z tym, że występują one u dzieci ze spektrum autyzmu najczęściej. Częste budzenie w nocy jest nie tyle uciążliwe dla samego dziecka, ile dla jego rodziców. Nieprzespane noce prowadzić mogą do psychicznego i fizycznego zmęczenia organizmu, a to z kolei może rodzić konflikty między rodzicami. W efekcie może to doprowadzić do karania dziecka. Aby zapobiec częstym wstawaniem w nocy rodzice czasem decydują się na radykalne środki np. podanie środków nasennych. Niektórzy rodzice, w wyniku obserwacji lub konsultacji terapeutycznej, wypracowali metody radzenia sobie z tą sytuacją. Najczęściej stosowane to relaksacja, wysiłek fizyczny czy po prostu zapewnienia poczucia bezpieczeństwa w chwili zasypiania.[6]

Inną sytuacją, z którą trudno jest pogodzić się rodzicom jest samookaleczanie. Zachowanie takie przejawia się najczęściej w postaci uderzania głową o przeszkodę, gryzienie, naciskanie palcami oczu czy uderzanie rękami po uszach. Występują one najczęściej u osób nisko funkcjonujących.[7] Mogą być różne przyczyny samookaleczania się dzieci. Może być to forma zwrócenia na siebie uwagi, próba przekazania informacji czy chęć zmiany i nowych bodźców. Dzieci ze spektrum mają często problem z komunikacją werbalną, nie potrafią porozumiewać się z otoczeniem. Samookaleczenie wydaję się jedyną formą zwrócenia na siebie uwagi i próby przekazania informacji. Innym motywem samookaleczania się może być zmiana rytuału czynności lub wprowadzenie nowego elementu lub osoby w życie dziecka. W tych przypadkach dzieci najczęściej gryzą się lub uderzają głową o przedmioty. Taka forma komunikacji może być sygnałem dla rodzica, że wystąpiła sytuacja stresująca, z którą dziecko sobie nie radzi. Może być to również próba zwrócenia uwagi na ból, który dziecko odczuwa w danym momencie. Częstym powodem samookaleczania może być nadmiar lub niedobór bodźców otaczających dziecko. Może ono wtedy samo ich sobie dostarczyć lub przez robienie sobie krzywdy odwrócić własną uwagę od stresogennej sytuacji. Znalezienie przyczyny wywołującej autoagresję, przekierowanie uwagi, zastąpienie innym bodźcem np. sensorycznym lub pokazanie innego sposobu rozładowania frustracji może w znaczny sposób zminimalizować samookaleczanie dzieci[8].

Agresja i napady złości również mogą znajdować swoje odzwierciedlenie w utrudnionej komunikacji lub nawet całkowitego jej braku. Problem z przekazaniem informacji lub odmowa spełnienia żądania dziecka może doprowadzić do trudnej sytuacji, której wynikiem jest wybuch złości. Wprowadzanie różnego rodzaju kar, nakazów i zakazów nie przyniesie spodziewanego efektu ponieważ dziecko ze spektrum nie wynosi z tego żadnej nauki. Chcąc wyeliminować lub w znaczny sposób zredukować napady agresji najczęściej stosuje się odwracanie uwagi, wyeliminowanie sytuacji stresującej lub trening komunikacyjny. Dobrze jest znaleźć sposób, dzięki któremu dziecku będzie łatwiej przekazać informację o trudności, która zaistniała. Może to w przyszłości doprowadzić do uniknięcia wielu nieprzyjemnych sytuacji między innymi w miejscach publicznych[9]. Zauważono, że napady złości i agresji występują najczęściej u dzieci dość dobrze i dobrze funkcjonujących[10]. Inną formą agresji jest destrukcja. Dziecko niszczy wokół siebie różne przedmioty znajdując często w tym przyjemność. Dlatego tak trudno je wyciszyć i często jedynym wyjściem jest usunięcie wszystkich przedmiotów, które mogą skłonić dziecko do niepożądanego zachowania.

Stereotypie ruchowe traktowane są przez rodziców jako trudne, ponieważ zachowania te są odmienne od standardów i postrzegane przez społeczeństwo jako dziwne. Dziecko zwracając na siebie uwagę innych osób, wprowadza często rodziców w zakłopotanie, gdyż nie wiedzą, z jaką spotkają się reakcją. Wynikiem tego może być izolowanie się od przyjaciół, rodziny, życia towarzyskiego. Najczęściej występujące stereotypie to machanie rękami, kręcenie się w kółko, pstrykanie, wprowadzanie w ruch wirowy różnych przedmiotów. Stwierdzono, że może być to przyczyną niedoboru lub nadmiaru bodźców. W przypadku niedoboru dziecko w ten sposób stymuluje się, natomiast w przypadku nadmiaru bodźców, stara się odwrócić własną uwagę od elementu, który drażni jego zmysły[11]. Dziecko w ten sposób poprawia funkcjonowanie układu nerwowego, a co za tym idzie poprawia swój nastrój. W wyeliminowaniu lub znacznym ograniczeniu stymulacji pomocna jest integracja sensoryczna (SI). Dzięki interesującej i przyjemnej dla dziecka zabawie może nastąpić poprawa funkcjonowania układu nerwowego, co ułatwi poznanie otoczenia i wyeliminuje własne, często dziwaczne, stymulacje[12]. Ponadto, stosuje się wygaszanie bodźców i pozbawianie wzmocnienia, które dziecko dostarczało sobie poprzez stymulacje. Często rodzice wzmacniają je chcąc wykorzystać je później jako nagroda po wykonaniu czynności akceptowanej społecznie[13].

Uważa się, że dzieci ze spektrum autyzmu mają problemy z wyrażeniem swoich uczuć więc nietypowe zachowanie może być dla nich jedyną formą pokazania tego, co czują w danej chwili. Wystąpienie zachowania trudnego może być przejawem niezadowolenia z braku nie otrzymania konkretnej rzeczy, napotkania jakiejś trudności czy komunikatem o dolegliwości lub samopoczuciu. Podczas wystąpienia zdarzenia należy przeanalizować, co mogło być tego przyczyną i jakie były jego konsekwencje. Zauważono, że niwelowanie sytuacji poprzedzającej zachowanie trudne może zapobiec jego powtórnym wystąpieniom. Jeżeli jest to możliwe, można poprosić by dziecko opisało przyczynę zaistniałej sytuacji i spróbować wspólnie znaleźć inne rozwiązanie rozładowania napięcia[14].

[1] P. Randall, J. Parker, rodzinie, Autyzm. Jak pomóc Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[2] H. Jaklewicz, Autyzm wczesnodziecięcy. Diagnoza, przebieg, leczenie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 1993.

[3] P. Randall, J. Parker, rodzinie, Autyzm. Jak pomóc Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[4] J. Grochowska, M. Ratajczak, Jak radzić sobie z trudnymi zachowaniami u dzieci- metoda C. Sutton w pracy z rodzicami dzieci z autyzmem. Prezentacja czteroletnich doświadczeń, w: Autyzm wyzwaniem naszych czasów, T. Gałkowski, J. Kossowska (red), Kraków, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej 2001.

[5] P. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[6] P. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[7] E. Pisula, Autyzm u dzieci. Diagnoza, klasyfikacja, etiologia, Warszawa, Wydawnictwo naukowe PWN 2000.

[8] P. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[9] P. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[10] E. Pisula, Autyzm u dzieci. Diagnoza, klasyfikacja, etiologia, Warszawa, Wydawnictwo naukowe PWN 2000.

[11] P. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[12] J. Blaszka, Autyzm. Poradnik dla rodziców, Zamość, Poradnia Psychologiczno- Pedagogiczna Nr 1 w Zamościu 2016, file:///C:/Users/gosia/Downloads/autyzm%20-%20poradnik%20dla%20rodzicow%20(1).pdf,

[13] P. Randall, J. Parker, Autyzm. Jak pomóc rodzinie, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.

[14] J. Komender, G. Jagielska, A. Bryńska, Autyzm i Zespół Aspergera, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL 2009.