Aktywności i zainteresowania

Do specyfiki autyzmu należą ograniczone i nieelastyczne wzorce zachowań, inaczej nazywane także „sztywnością” w zachowaniu. Aktywności mogą mieć zróżnicowany charakter oraz nasilenie. Poczynając od nieskomplikowanych, stereotypowych, polegających na rytmicznym i wielokrotnym powtarzaniu ruchów np.: trzepotanie rękami, kręcenie się, kołysanie i ruchy głową, po skonkretyzowane i uporczywe zainteresowania, np.: przestrzeganie ściśle określonego planu dnia czy kolejności wykonywania poszczególnych czynności[1]. Do sztywnych zachowań należy również zainteresowanie niektórymi przedmiotami, manipulowanie nimi, kolekcjonowanie ich a także zbieranie wiedzy na ich temat[2].

U dzieci poniżej 3. roku życia znacznie rzadziej można zauważyć uporczywe obsesje i zainteresowania lub opór w stosunku do zmian. Częściej natomiast zaobserwować można schematycznie powtarzane ruchy ciała lub zaabsorbowanie przedmiotami w celu stymulacji sensorycznej. Mogą pojawiać się manieryzmy ruchowe, najczęściej objawiają się poprzez trzepotanie rękoma, kręcenie się wokół własnej osi lub chodzeniu na palcach. Sztywność widoczna jest także podczas zabawy, która polega najczęściej na powtarzaniu takich samych działań jak porządkowanie przedmiotów, bez widocznych przejawów kreatywności czy wyobraźni. Starsze dzieci przejawiają bardziej złożone sekwencje powtarzanych ruchów lub czynności[3].

Błeszyński pisze o aktywnościach i zainteresowaniach z podziałem na etapy rozwoju:

• rozwój przed 12. miesiącem życia, podczas którego występują:

◦ stereotypowe ruchy dłoni i głowy,

◦ stereotypie, które są związane z ogólnym niepokojem,

◦ zachowania lękowe oraz silnie ekspresyjne zachowania,

• rozwój po 12. miesiącu życia, gdzie pojawiają się:

◦ stereotypowe zachowania, gdy zmienia się schemat postępowania lub otoczenie,

◦ zachowania stereotypowe jak: kręcenie się, podskoki, wirowanie i stukanie przedmiotami,

◦ nasilenie reakcji lękowych, gdy zmieniają się rutynowe czynności [4].

Rodzaj zachowań w dużej mierze zależy od rozwoju umysłowego. Dziecko, które funkcjonuje niżej w sferze intelektualnej będzie prezentowało aktywności typu lizanie, wąchanie obiektów, wpatrywanie się w światło, uszkadzanie własnego ciała oraz innych intensywnych stymulacji zmysłowych. Natomiast osoba o wyższym poziomie intelektualnym będzie zajmować się bardziej złożonymi sekwencjami ruchowymi lub zabawami np.: składaniem wciąż tych samych układanek czy budowaniem identycznych budowli z klocków[5]. Inna teoria głosi, iż poziom rozwoju umysłowego nie wiąże się ze stereotypiami oraz zaburzeniami sensorycznymi, ponieważ nietypowy odbiór bodźców występuje także u osób w normie intelektualnej oraz z zaburzeniem Aspergera [6].

Przywiązanie do rytuałów i konkretnych obiektów świadczy o potrzebie dostarczania przez osobę z zaburzeniami rozwojowymi wrażeń sensorycznych. Istnieją przypuszczenia, iż ograniczone wzorce zachowań spowodowane są trudnościami w odbiorze i przetwarzaniu sygnałów z otoczenia. Dotyczy to przede wszystkim bodźców wzrokowych, słuchowych, dotykowych oraz oralnych. Osoby autystyczne prezentują także wrażliwość na bodźce węchowe i smakowe[7].

Z wyżej wymienionymi problemami wiążą się terminy nadwrażliwości i niedowrażliwości sensorycznej. Między ludźmi ze stwierdzonym zaburzeniem ze spektrum autyzmu widoczne są różnice w odbiorze informacji sensorycznych. Można wyróżnić trzy grupy ze względu na wrażliwość zmysłową:

• rzadkie przejawianie symptomów zaburzeń sensorycznych,

• widocznie nasilone zaburzenia sensoryczne,

• mieszany obraz funkcjonowania – częste zachowania pokazujące niedowrażliwość lub nadwrażliwość natomiast rzadkie zachowania poszukujące stymulacji.

Stereotypowe wzorce zachowań mogą się zmieniać z upływem lat[8].

Niezmienne, nieelastyczne oraz uporczywe zachowania są zazwyczaj postrzegane jako nieprawidłowości w funkcjonowaniu. Nietypowe zainteresowania mogą odgrywać dużą rolę w determinacji do poznawania danego obszaru wiedzy, a także w objawieniu się wysokiej inteligencji w wybranej strefie. Motywację związaną z ulubionym aktywnościami lub obiektem można wykorzystać w celach terapeutycznych i edukacyjnych. Dla osób z autyzmem własne, konkretne zainteresowania są bardzo istotne, wpływają na kształtowanie się poczucia własnej wartości oraz dobrego obrazu własnej osoby[9].

[1]. E. Pisula, Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2015, s. 43

[2]. U. Frith, Autyzm Wyjaśnienie Tajemnicy, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2004, s. 213

[3]. E. Pisula, Małe dziecko z autyzmem, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2005, s. 41

[4]. J.J Błeszyński, Autyzm a niepełnosprawność intelektualna i opóźnienie w rozwoju, Gdańsk: Harmonia Universalis 2011, s. 61

[5]. J.J Błeszyński, Tamże, s. 59

[6]. E. Pisula, Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2015, s. 45

[7]. E. Bobkiewicz- Lewartowska, Autyzm dziecięcy. Zagaadnienia diagnozy i terapii, Kraków: Impuls 2005, s. 45-46

[8]. E. Pisula, Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2015, s. 45

[9]. U. Frith, Autyzm Wyjaśnienie Tajemnicy, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2004, s. 216