Organizacja środowiska szkolnego i pracy kadry pedagogicznej

Rodzice dzieci ze spektrum autyzmu wybierając szkołę liczą się z tym, że jej wybór uwarunkowany jest funkcjonowaniem społecznym oraz ilorazem inteligencji dziecka. Powstają szkoły, które starają się dostosować do możliwości dzieci z autyzmem i zapewniają odpowiednią opiekę terapeutyczną. Osoby z autyzmem, które funkcjonują na dość wysokim poziomie, w normie intelektualnej oraz używające mowy, zapewne będą chodzić do masowej i klas integracyjnych. Dzieci będą mogły korzystać z pomocy asystenta nauczyciela, który zna specyfikę funkcjonowania osoby z autyzmem[1].

Nauka osób z autyzmem różni się od edukacji rówieśników, ponieważ związana jest z symptomami zaburzenia. Bez względu na formę autyzmu utrudnienia mogą pojawić się w relacjach, zarówno z nauczycielem, jak i z rówieśnikami. Podstawą do zrozumienia indywidualnego ucznia, jego zachowania są kompetencje związane z samym zagadnieniem zaburzeń ze spektrum autyzmu. Zorganizowanie środowiska, czyli miejsca nauki i wyposażenia klasy zależy zwykle wyłącznie od inicjatywy nauczyciela. Aranżowanie wystroju powinno uwzględniać wrażliwość na potrzeby sensoryczne ucznia oraz zapewnić możliwość koncentracji uwagi i zapewnić dobry nastrój[2]. Podczas organizowania środowiska klasowego należy wziąć pod uwagę możliwość dostępu do właściwych pomocy oraz zintegrować wymagania do umiejętności dziecka. Należy zapewnić dziecku pomoc nauczyciela, ale przede wszystkim dać możliwość do samorealizacji. Osoby z autyzmem preferują pracę indywidualną, niemniej jednak należy dać im sposobność do pracy w grupie. Pozwoli to na naukę współpracy z innymi dziećmi oraz identyfikowania zasad działania. Dzieciom z autyzmem powinno się udostępnić wszelkie materiały do pracy, z uwzględnieniem oznaczenia, że są dla nich[3].

Bardzo ważne jest zapewnienie dziecku z autyzmem stałości działań. Związane jest to z przewidywalnym systemem pracy. Dotyczy to planu dnia, lekcji oraz różnych czynności, które dziecko wykonuje. Plany dnia- aktywności można wspomóc metodą obrazkową lub słowną czy pisaną. Niezmienność obejmuje także sale lekcyjne i nauczycieli. Planowanie nowych sytuacji związanych między innymi z wycieczką, z wizytą kogoś, lub z wyjściem, muszą wiązać się z poinformowaniem ucznia o zaistniałych wydarzeniach[4].

Jednym z najistotniejszych elementów mających wpływ na współpracę w szkole jest nawiązanie kontaktu. Jest to baza dająca pewność, że dziecko jest gotowe do współpracy.
Ze względu na utrudniony kontakt wzrokowy, problemy z inicjowaniem i utrzymywaniem relacji przez dziecko z autyzmem, ze strony nauczyciela wymaga to dużego wysiłku. Pomocne w tworzeniu relacji jest podążanie za dzieckiem, naśladowanie jego zachowań, wykorzystywanie do pracy zainteresowań dziecka. Wszystko to pomoże w budowaniu zaufania, nauce i rozwoju sfery poznawczej. Praca oparta na preferencjach dziecka prowadzić będzie do modelowania motywacji wewnętrznej, pobudzi ciekawość poznawczą. Nauczyciel powinien stosować wszelkie metody wychowawcze, wzmocnienia, rozmowy[5]. Należy również wspierać sferę kontaktów i umiejętności społeczne. Wychowawca ma za zadanie zachęcać ucznia z autyzmem do włączania się do gier, zabaw czy zajęć grupowych, rozwijać umiejętność odczytywania emocji przy użyciu rysunków, historyjek obrazkowych, zdjęć, obserwować i pomagać w trudnych sytuacjach związanych z kontaktem społecznym.
W przypadku zwiększenia napięcia emocjonalnego lub w sytuacji niepożądanego zachowania nauczyciel powinien zapewnić dziecku wyłączenie z sytuacji stresującej, zapewnienie mu bezpieczeństwa. W powyższym przypadku opiekun powinien przeanalizować dane zachowanie, znaleźć przyczyny i wyciągnąć wnioski do przyszłych zadań[6].

Innym równie ważnym elementem wpływającym na edukację dziecka z autyzmem jest komunikacja. U dzieci z autyzmem występują różne utrudnienia w komunikowaniu się. Przyczyny tych trudności mają wpływ na rozwój dziecka. Możliwość uczenia rozumienia mowy, wypowiadanie się, używanie alternatywnych form komunikacji daje dzieciom szansę na naukę i pokazania tego co czują i pragną. Nauczyciel powinien próbować znaleźć drogę komunikacji z dzieckiem, używając do tego różnych form pracy. Pozwoli to na poprawę kontaktów z innymi, zrozumieć zachowania oraz wpłynie na tworzenie tożsamości[7].

Kolejny czynnik jakże ważny w organizacji środowiska szkolnego dla dziecka z autyzmem dotyczy wrażliwości sensorycznej. Należy zapewnić dziecku komfort przebywania z rówieśnikami tak, aby unikać sytuacji wywołujących nadwrażliwość dotykową. Można zastosować terapeutyczną kamizelkę obciążającą. Uczeń, który źle znosi hałas, również powinien mieć zapewnione miejsce, gdzie będzie spokój i cisza. Może to być osobna sala relaksacji lub biblioteka. Należy także unikać i eliminować drażniące dźwięki
w klasie, zapachy czy oświetlenie. Zadbanie o odpowiedni wystrój klasy, o zminimalizowaną ilość bodźców rozpraszających również ułatwia pracę z dzieckiem. Wychowawca powinien dziecko chwalić, posłużyć się atutami ucznia, by zwiększyć jego motywację[8].

Nauczyciel w swych oddziaływaniach terapeutycznych powinien umożliwić dziecku spontanicznie wyrażać swoje uczucia, unikać krytyki, by poczuło, że jest osobą znaczącą. Zapewnia to poczucie bezpieczeństwa, obniża poziom lęku. Szkoła powinna udostępnić klasy w odpowiednie wyposażenie, które ułatwi pracę z dzieckiem. Warto, by zaaranżowano w szkole pokój z materacami czy akcesoriami dzięki którym uczeń z autyzmem będzie mógł się wyciszyć lub zainspirować do dalszego działania. Dzieciom z autyzmem należy zapewnić odpowiednio wyposażone pracownie, by mogły w pełni z nich korzystać. Zajęcia terapeutyczne mogą być prowadzone w salach logopedycznych, technicznych, w sali gimnastycznej, na boisku[9].

W pracy kadry pedagogicznej ważnym czynnikiem sprzyjającym edukacji jest współpraca z rodzicami. Są oni najlepszym źródłem wiedzy na temat ucznia z autyzmem. W razie pojawienia się trudności w pracy z dzieckiem znaczące jest współdziałanie ze specjalistami typu psycholog, pedagog. Podczas tzw. spotkań superwizyjnych następuje wymiana doświadczeń związanych z funkcjonowaniem ucznia[10].

Szkoła do której będą chodzić dzieci z autyzmem powinna dostosować się do różnych potrzeb i umiejętności uczniów. Jednak, aby podążać za tym przekonaniem nauczyciel musi pokazać swą postawę pełną zaangażowania i kreatywności w programie nauczania. Szkoła, aby przystosować się do potrzeb uczniów z zaburzeniami ze spektrum autyzmu powinna organizować cykliczne szkolenia dla nauczycieli. Szkolenia oprócz poszerzenia zainteresowań nauczyciela są źródłem wiedzy niezbędnej do pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych[11].

[1] G. Jagielska, One są wśród nas. Dziecko z autyzmem i zespołem Aspergera w szkole i przedszkolu, Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji 2010.

[2] Tworzenie środowiska przyjaznego dzieciom ze spektrum autyzmu, <https://polskiautyzm.pl/srodowisko-przyjazne-dzieciom-ze-spektrum-autyzmu/>

[3] D. Seach, M. Lioyd, M. Preston, Pomóż dziecku z autyzmem, Warszawa: Wydawnictwo Liber 2006.

[4] G. Jagielska, One są wśród nas. Dziecko z autyzmem i zespołem Aspergera w szkole i przedszkolu, Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji 2010.

[5] J. Kossewska, Kompleksowe wspomaganie rozwoju uczniów z autyzmem i zaburzeniami pokrewnymi, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2009.

[6] G. Jagielska, One są wśród nas. Dziecko z autyzmem i zespołem Aspergera w szkole i przedszkolu, Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji 2010.

[7] J. Kossewska, Kompleksowe wspomaganie rozwoju uczniów z autyzmem i zaburzeniami pokrewnymi, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls 2009.

[8] G. Jagielska, One są wśród nas. Dziecko z autyzmem i zespołem Aspergera w szkole i przedszkolu, Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji 2010.

[9] K. J. Zabłocki, Autyzm, Płock: Wydawnictwo Naukowe Novum 2009.

[10] J. Święcicka, Zadania wychowawcy i nauczycieli w stosunku do ucznia z autyzmem, <https://autyzmwszkole.com/category/zadania-wychowawcy-i-nauczycieli-w-stosunku-do-ucznia-z-autyzmem/>

[11] D. Seach, M. Lioyd, M. Preston, Pomóż dziecku z autyzmem, Warszawa: Wydawnictwo Liber 2006.