Rola nauczyciela wspomagającego

Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mają problemy z realizacją zadań, a także z ich planowaniem. Trudności wiążą się z brakiem płynności myślenia oraz działania, koncentrowaniu się na szczegółach, pomijaniu kontekstu. Mają skłonność do ciągłego powtarzania danej czynności, a co za tym idzie- niechętnie robią coś nowego. Brak zdolności do rozpoznawania stanów umysłu innych osób jest przyczyną wynikających problemów w zakresie interakcji społecznych. Ta zdolność odpowiada za współdziałanie z ludźmi, empatię do innych, pomaga dostrzegać powiązania pomiędzy przyczyną a skutkiem, oraz pozwala na odnajdywanie się w wielorakich sytuacjach społecznych. Deficyty w tym obszarze potęgują niemożność dzielenia się przeżyciami a także emocjami jak też identyfikacją takich stanów u innych osób. Przedstawione trudności mają bezpośrednio związek z zaburzeniem funkcji wykonawczych. Utrudnione zostaje tworzenie rozwiązań, planowanie z wyprzedzeniem, skupienie uwagi na zadaniu, dążenie do celu. Poprzez trudności, które przejawia dziecko często występują zachowania niepożądane. Mogą to być: impulsywność, niespodziewane reakcje, agresja, stereotypowe, sztywne wzorce zachowań. Wszystkie negatywne reakcje mają na celu odmowę wykonywania zadania, które być może okazuje się dla dziecka trudne czy niezrozumiałe[1].

Integracja przedszkolna / szkolna opiera się na zaspokajaniu indywidualnych potrzeb dziecka w zakresie jego wszechstronnego rozwoju. Nauczyciel wspomagający pomaga dziecku w odnalezieniu się w nowej sytuacji jaką jest duża grupa rówieśnicza. Dzieci ze spektrum autyzmu uczęszczające do przedszkoli/ szkół integracyjnych należy wspierać w takich obszarach jak organizacja zajęć lekcyjnych, gdzie dzieci napotykają trudności z następującymi po sobie czynnościami, realizacja zadań wynikająca z podstawy programowej, gdzie pomoc nauczyciela często jest niezbędna w opanowaniu materiału, koncentracja uwagi (dziecko należy motywować do pracy), nadwrażliwość sensoryczna, tutaj należy dostosować warunki do dziecka, aby dodatkowo nie obciążać ucznia nieprzyjemnymi dla niego bodźcami, możliwości komunikacyjne- są ograniczone, tak więc nauczyciel wspomagający stwarza sytuacje do jak najczęstszej komunikacji szczególnie z rówieśnikami np. podczas wspólnej zabawy, gry czy pracy w zespołach. Ważna jest przede wszystkim umiejętność radzenia sobie z emocjami. Niepowodzenia są dla dziecka demotywujące, należy więc zaobserwować pierwsze symptomy, w celu uniknięcia sytuacji niepożądanej. Ponadto, ważna jest praca nad zaburzeniami rytmu i naśladowania[2].

Dziecko z autyzmem, które wykazuje braki w sytuacji edukacyjnej ma szansę nadrobić materiał również w domu. Nauczyciel wspomagający, jak i prowadzący zajęcia, informują rodziców lub opiekunów prawnych o zaistniałych trudnościach w nauce. Należy wówczas zaproponować odrębne prace domowe, w celu uzupełnienia wiedzy. Wszelkie problemy, z którymi uczeń musi się zmierzyć powinny być omawiane z rodzicami. Dzięki współpracy środowiska szkolnego wraz ze środowiskiem domowym istnieje duże prawdopodobieństwo, iż uczeń nadrobi zaległości dużo prędzej, a nowo nabyty materiał będzie trwale zapamiętany. Zadania domowe powinny być dostosowane do możliwości dziecka. Powinny być krótkie, a nie dodatkowo obciążające psychikę dziecka. Wszelkie uwagi należy zgłaszać i wyjaśniać, co ma się przyczynić do efektywnej pracy. Niezwykle ważne jest, aby podczas każdej dodatkowej pracy dziecka było ono właściwie wzmocnione. Uczeń musi wiedzieć, że to co robi jest właściwe i pożądane[3].

Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na potrzeby samego dziecka. Pamiętać trzeba, podczas nauki czy odrabiania prac domowych, o przerwach, które są niezbędne. Zadania można podzielić na kroki, uczeń musi wiedzieć, co będzie robić i kiedy zadanie dobiegnie końca. Przerwa na zabawę lub na cokolwiek innego czego dziecko zapragnie jest tylko czasem dla niego. Nie należy mu przerywać żadnej czynności, którą chce wykonywać z wyjątkiem agresji lub innych niepożądanych aktywności. Jest to okres w którym dziecko uwalnia swoje napięcia, relaksuje się. Czas na zabawę można określić poprzez umowę lub timer, który sygnalizuje koniec czasu wolnego. Forma umowy jest tak naprawdę dowolna, lecz powinna być dostosowana do dziecka. Zdarza się, że niektóre z dzieci nie akceptują dźwięku timera, nie pamiętają o umowie słownej, bądź nie rozumieją kontraktów, które mogą się okazać dla nich zbyt skomplikowane. Sygnał koniec zabawy nie może wiązać się z powstaniem trudnych zachowań. Warto wtedy takie zachowania zgłaszać nauczycielowi wspomagającemu, który pomoże opracować odpowiedni system pracy z dzieckiem[4].

Właściwie stosowana edukacja włączająca niesie ze sobą korzyści pod względem społecznym i edukacyjnym. Istotne w tym procesie jest przede wszystkim kilka elementów takich jak:

- miejsce,
- wizja,
- dostęp,
- pomoc,
- środki,
- kierownictwo,
- akceptacja, adaptacja- nauczania, oceny programu[5].

Edukacja włączająca tak naprawdę wybiega poza teren przedszkolny / szkolny. Dziecko całe swoje dotychczasowe życie musiało zmagać się z akceptacją gdziekolwiek się znalazło. W grupie przedszkolnej / szkolnej zalecane jest, aby tworzyć programy elastyczne, które dodatkowo łączą całą grupę. Praca dzieci musi być wspólna i mieszana poprzez grupy jednolite oraz zróżnicowane. Dziecko, które wykazuje trudności w nauce powinno znaleźć się w każdej z grup. W jednej grupie będzie czuło, że nie odbiega od rówieśników a zadanie, które będzie wykonywało nie stanie się dla niego trudnością. W grupie dzieci, które radzą sobie z każdym powierzonym obowiązkiem będzie natomiast miało szansę obserwować jak inni robią to, a jak tamto. Wówczas nauka jest samoistna oparta na obserwacji. Wtedy tworzy się wiele pożądanych sytuacji, gdzie dziecko może poprosić o pomoc kolegę nawiązując w ten sposób kontakt[6].

Każdy pedagog specjalny powinien być przekonany do koncepcji, która znajduje się u jej podstaw. Ważne, aby teorię wykorzystywał w praktyce z poszanowaniem dziecka i jego praw. Dostęp oznacza zapewnienie wszystkich dóbr materialnych, które dziecku są niezbędne. Dziecko ze spektrum autyzmu potrzebuje segregatorów, tabliczek, żetonów, stoliczka do zajęć indywidualnych, miejsca, w którym będzie mógł się wyciszyć. To wszystko powinna zapewnić placówka mająca na uwadze dobro jej podopiecznych. Dostęp powinien być również do pomocy specjalistów, których dziecko przebywające w oddziale potrzebuje. Jeśli dziecko boryka się z wadą wymowy lub jego mowa nie jest do końca rozwinięta niezbędny na miejscu okaże się logopeda. Jeśli dziecko ze spektrum zmaga się z niepełnosprawnością ruchową potrzebny będzie fizjoterapeuta. Zależnie od tego jakiej pomocy uczeń będzie potrzebował to należy mu się odpowiedni fachowiec. Skład takich zespołów w każdej placówce może znacznie się różnić[7].

Środki w edukacji włączającej są dość znaczne aczkolwiek niezbędne. Jeśli oddział nie będzie dysponował odpowiednią sumą, aby zapewnić dziecku optymalną naukę wówczas dziecko nie będzie miało szansy na pokonywanie własnych barier. Nauczyciel wspomagający musi być również opłacony choć na jego wynagrodzenie łoży państwo. Ale i na to pieniądze muszą być. Środki są koniecznie na zakup przedmiotów, zabawek które dzieci autystyczne potrzebują. Mogą to być różnego rodzaju układanki, puzzle, tablet jako nagroda, która bardzo motywuje do działania. Uwagę należy zwrócić również na kierownictwo, na którym spoczywa odpowiedzialność za wdrożenie dzieci z odchyleniami do grupy. To oni odpowiadają za stworzenie i szerzenie w placówce kultury integracyjnej. Od najmłodszych lat uświadamianie dzieciom, że każdy z nas jest inny i każdego należy szanować sprawia, że wszelkie bariery pomiędzy ludźmi stopniowo zaczynają zanikać[8].

Pedagodzy, uczniowie oraz rodzice akceptują uczniów, którzy wymagają specjalnych potrzeb edukacyjnych. Mają oni dostęp do takich możliwości jak i inni uczniowie. Bezpośredni kontakt z osobami ze spektrum autyzmu może tylko pomóc w zrozumieniu tych dzieci. Sprzyja to choć z upływem czasu akceptacji i zrozumieniu. Nauczyciel wspomagający kształtuje postawę akceptacji poprzez radzenie sobie z sytuacjami trudnymi, które występują. Strategie nauczania dzieci ze spektrum autyzmu są różne. Należy opracować strategię do każdego dziecka indywidualnie. Najważniejsze to wspieranie się w nauce oraz atmosfera panująca w grupie. Adaptacja oceny to najlepszy opis tego co dziecko potrafi. Jest to źródło informacji dla rodziców i nauczycieli. Skupia się na określeniu co dziecko osiągnęło, a czego jeszcze nie. W takiej ocenie należy uwzględnić metody oraz rodzaj niepełnosprawności to jest dziecko ze spektrum autyzmu plus stopień upośledzenia o ile takowy jest. W grupie integracyjnej zastosowane jest nauczanie wielopoziomowe co oznacza, że uczniowie funkcjonują na różnych poziomach. Ogromnym wyzwaniem jest dostosować program do umiejętności każdego z dzieci, tak więc ulega on modyfikacji, pewnych pominięć i kompensacji[9].

[1] Konieczna, Wspieranie dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w sytuacji edukacyjnej, w: Od wykluczenia do wsparcia, J. Spętana, D. Krzysztofiak, E. Włodarczyk (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2016.

[2] Konieczna, Wspieranie dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w sytuacji edukacyjnej, w: Od wykluczenia do wsparcia, J. Spętana, D. Krzysztofiak, E. Włodarczyk (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2016.

[3] Konieczna, Wspieranie dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w sytuacji edukacyjnej, w: Od wykluczenia do wsparcia, J. Spętana, D. Krzysztofiak, E. Włodarczyk (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2016.

[4] Konieczna, Wspieranie dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w sytuacji edukacyjnej, w: Od wykluczenia do wsparcia, J. Spętana, D. Krzysztofiak, E. Włodarczyk (red.), Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2016.

[5] D. Mitchell, Sprawdzone metody w edukacji specjalnej i włączającej, Gdańsk, Harmonia Universalis 2016

[6] D. Mitchell, Sprawdzone metody w edukacji specjalnej i włączającej, Gdańsk, Harmonia Universalis 2016

[7] D. Mitchell, Sprawdzone metody w edukacji specjalnej i włączającej, Gdańsk, Harmonia Universalis 2016

[8] D. Mitchell, Sprawdzone metody w edukacji specjalnej i włączającej, Gdańsk, Harmonia Universalis 2016

[9] D. Mitchell, Sprawdzone metody w edukacji specjalnej i włączającej, Gdańsk, Harmonia Universalis 2016